Κουπέπκια ατάκτως τυλιγμένα

Η (απο)νομιμοποίηση της εξουσίας: απ’το πρώτο επαναστατικό Σύνταγμα στη σιδερόφρακτη Βουλή

2012-03-15T20:55:00.006+01:00

«Το Ελληνικόν έθνος, το υπό την φρικώδη Οθωμανικήν δυναστείαν, μη δυνάμενον να φέρη τον βαρύτατον και απαραδειγμάτιστον ζυγόν της τυραννίας, και αποσείσαν αυτόν με μεγάλας θυσίας, κηρύττει σήμερον δια των νομίμων Παραστατών του, εις Εθνικήν συνηγμένων Συνέλευσιν, ‘την Πολιτικήν αυτού ύπαρξιν και ανεξαρτησίαν’.

Εν Επιδαύρω, την α΄ Ιανουαρίου, έτει αωκβ΄ [1822] και Α΄ της Ανεξαρτησίας.

Εικόνα πρώτη: η επανάσταση

Έτσι ξεκινάει το πρώτο επαναστατικό σύνταγμα, που θεσπίστηκε χάρη στην Επανάσταση την επέτειο της οποίας γιορτάζουμε σε λίγες μέρες ως εθνική γιορτή. Αυτό που μας λέει, τονίζοντας ότι πρόκειται για μια σημαντική ρήξη (εξ’ού και το «έτος πρώτο της ανεξαρτησίας»), είναι ότι η νομιμοποίηση της εξουσίας θα πηγάζει στο εξής απ’το έθνος, δεν πρόκειται δηλαδή πια για μια ελέω Θεού εξουσία. Με το έθνος εδώ (αν μάλιστα δούμε και τα υπόλοιπα άρθρα του Συντάγματος, ιδίως αυτά που αναφέρονται στις προϋποθέσεις απόκτησης της ελληνικής ιθαγένειας) εννοείται μια πολιτική κοινότητα, ο λαός ως πολιτικό υποκείμενο. Μπορεί στην πραγματικότητα να πέρασαν δεκαετίες (ίσως και πάνω από αιώνας) και διάφορα πολιτεύματα να διαδέχτηκαν το ένα το άλλο μέχρι αυτή η δήλωση να φτάσει στη λογική της συνέπεια και το έθνος να ορίζει πραγματικά το ίδιο τη μοίρα του, πάντως και μόνο η φράση αυτή είχε εξαρχής σημαντικές συνέπειες: η εκάστοτε εξουσία έπρεπε να πείθει ότι πράττει στο όνομα του έθνους, ακόμα κι αν στην πραγματικότητα διοικούσε παρά τη θέληση του έθνους (όπως συνέβη, πιο ξεκάθαρα απ’ό,τι ποτέ, σε περιόδους δικτατορικής διακυβέρνησης – γι’αυτό άλλωστε κι η έντονη εθνικιστική ρητορεία των δικτατόρων: πληθωρισμός λέξεων για να κρύψουν την πραγματικότητα και να πείσουν ότι μιλάνε στο όνομα του έθνους). Έτσι λοιπόν, το αξίωμα ότι η νομιμοποίηση της εξουσίας πηγάζει απ’το έθνος διατηρήθηκε πάντα, αν μη τι άλλο σε συμβολικό επίπεδο.

Εικόνα δεύτερη: η σιδερόφρακτη Βουλή

Πριν χρόνια έδειχνα σε Τούρκο φίλο το κέντρο της Αθήνας. Του έκανε εντύπωση σε πόσο κεντρικό σημείο είναι η Βουλή και το Προεδρικό Μέγαρο και πόσο κοντά στα δύο κτίρια μπορεί να φτάσει οποιοσδήποτε διαβάτης. Είναι κι αυτό μέρος του συμβολισμού: ό,τι κι αν μπορεί να πει κάποιος για το κοινοβουλευτικό μας πολίτευμα και για το πώς – τουλάχιστον όσα χρόνια θυμάμαι εγώ – η Βουλή έχει καταντήσει απλώς να επικυρώνει τις αποφάσεις της εκτελεστικής εξουσίας, ο συμβολισμός εξακολουθούσε να είναι ότι η Βουλή εκπροσωπεί το έθνος (επαναλαμβάνω: αντιλαμβάνομαι και χρησιμοποιώ το έθνος ως πολιτικό υποκείμενο) και άρα βρίσκεται κοντά του. Τα τελευταία ένα-δυο χρόνια ο συμβολισμός ολοένα κι εγκαταλείπεται: σε κάθε πορεία – και τον περασμένο Μάιο και Ιούνιο διαρκώς – η Βουλή φυλάσσεται από την αστυνομία που φροντίζει να παρατάσσεται ανάμεσα στο έθνος και τον χώρο όπου συνεδριάζουν οι εκπρόσωποί του ∙ ενίοτε μάλιστα (αυτό ξεκίνησε πέρσι, αν δεν κάνω λάθος) στήνονται και τα περίφημα φράγματα ∙ ολόκληρη η πλατεία Συντάγματος γίνεται απροσπέλαστη για τους διαδηλωτές, που απωθούνται με γκλόμπ και με τα γνωστά χημικά. Επίσης, τελευταία γίνεται λόγος για την κατάργηση των πορειών προς το κέντρο και τη μεταφορά της Βουλής.

Φυσικά η ουσία είναι αλλού. Αυτό που αναφέρω είναι μόνο η συμβολική όψη αυτού που βιώνουμε: της εμφανέστατης πια κρίσης νομιμοποίησης του πολιτικού συστήματος (γι'αυτό το θέμα, βλ., ενδεικτικά, ένα πολύ καλό ποστ του Χασοδίκη).

Σημείωση (αδιάφορη για τους περισσότερους):

Περίπου 90 χρόνια μετά την ελληνική επανάσταση του 1821, το 1908, πραγματοποιείται στην Οθωμανική Αυτοκρατορία η επανάσταση των Νεότουρκων, στην οποία τον βασικό ρόλο παίζουν μουσουλμάνοι (και οι περισσότεροι Τούρκοι). Η ρητορική τους, πριν και μετά την επανάσταση, έχει αρκετές ομοιότητες μ’αυτή των Ελλήνων επαναστατών: μιλάνε στο όνομα του (οθωμανικού) έθνους και νοηματοδοτούν την επανάστασή τους ως μία ρήξη μ’ένα τυραννικό καθεστώς.

Ο επιμένων ελληνικά

2012-03-12T01:16:00.003+01:00

Είχα μια κουβέντα τις προάλλες περί ανέμων και υδάτων και αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, το χιλιοειπωμένο "προτιμάτε ελληνικά προϊόντα, στηρίξτε την ελληνική οικονομία". Είναι μια ατάκα τόσο κλισέ και τόσο διαδεδομένη σε όλο το πολιτικό φάσμα (από βαθιά δεξιόστροφη, ξενοφοβική μερίδα μέχρι τον αριστερό εθνικό προστατευτισμό) που την έχω κατατάξει στο απόλυτο τίποτα. Έχω πολλές ακόμα στη συλλογή μου, όπως "είμαι κατά της βίας", "οι καλοί πεθαίνουν νέοι", και άλλα αποικιακά εδώδιμα. Τα κλισέ έναν ρόλο έχουν στη ζωή μας: να ερμηνεύονται κάθε φορά με τον τρόπο που μας βολεύει και ν'αποκτούν το περιεχόμενο που τους δίνουμε. Πλην όμως, όταν κάθεται η μπίλια στην κυρίαρχη ερμηνεία, το πράγμα σπάνια επιδέχεται εναλλακτική προσέγγιση. Όταν δλδ κάποιος δηλώνει εναντίον της βίας, δεν το κάνει επειδή έχει αναλύσει όλες τις μορφές βίας που υπάρχουν (σωματική, κοινωνική, πολιτική, ψυχολογική, κρατική, επαναστατική κλπ) για να καταλήξει στη συλλήβδην απόρριψή τους αλά Μαχάτμα Γκάντι, αλλά συνήθως αναπαράγει την αντιδραστική θέση, βάσει της οποίας νομιμοποιεί εν τοις πράγμασι μία συγκεκριμένη μορφή βίας, φορέας της οποίας είναι συνήθως το κράτος και οι/τα συν αυτώ.

Με τον ίδιο τρόπο, το κλισέ "προτιμάτε ελληνικά προϊόντα" σπάνια αποτελεί προϊόν βαθέος πολιτικού στοχασμού περί οικονομικού προστατευτισμού σε εθνικό ή/και ευρωπαϊκό επίπεδο. Συνήθως προτρέπει στο άδειασμα του κοντινότερου σούπερ-μάρκετ με κριτήρια αποκλειστικά εθνικά. Ποια σοκολάτα παράγεται στην Ελλάδα; Αυτήν και παίρνουμε για να πιάσουμε υψηλό σκορ στο ελληνόμετρο. Αν κάνεις και καμιά ερώτηση παραπάνω στον υπερασπιστή της θέσης αυτής, σου πετάει και μια μεγαλοπρεπή "εθνική αλληλεγγύη" και σε κάνει αλοιφή.

Να τη δεχτώ την αλληλεγγύη, αφού είναι άλλωστε η έννοια που χρειαζόμαστε πιο πολύ απ'οποιαδήποτε άλλη την εποχή αυτή. Ποια αλληλεγγύη όμως, σε ποιους ακριβώς και με ποιους όρους; Αδειάζοντας τα ράφια του σούπερ-μάρκετ με γνώμονα το εθνικό (ουχί ακαθάριστο) προϊόν, σ'αυτόν που σίγουρα δείχνεις αλληλεγγύη είναι στο βιομήχανο που το εκμεταλλεύεται. Ο παραγωγός κι ο εργάτης που δουλεύουν για να το παράγουν συχνά υποαμείβονται και ζουν μονίμως με το σηκωμένο αντίχειρα του ιδιοκτήτη πάνω απ'το κεφάλι τους, με την απειλή ότι αν ζητήσουν πιο αξιοπρεπείς απολαυές ή συνθήκες εργασίας, θα πάει τα κουβαδάκια του σε άλλη παραλία (πρώτα Βουλγαρία, μετά Κίνα και τέλος υποσαχάρεια Αφρική, κατά σειρά εμφανίσεως). Η δική σου συμμετοχή σ'αυτό το παιχνίδι δε, σε τίποτα δεν βοηθάει τον εν λόγω βιομήχανο να δείξει μεγαλοψυχία επειδή αυξάνονται τα κέρδη του με τη δική σου ταπεινή συνεισφορά. Πόσες ελληνικές εταιρίες έχουμε δει να κατανέμουν τα κέρδη στη βασική πηγή της ύπαρξής τους, στον παραγωγό και στον εργάτη; Προσωπικά δεν είχα την τύχη να γνωρίσω εργάτες και παραγωγούς που πλούτισαν επειδή τ'αφεντικά τους έκαναν χρυσές δουλειές. Αντίθετα, έχω δει πολλά αφεντικά, παρά τις κάθε χρόνο αυξημένες πωλήσεις τους εδώ, να φεύγουν ούτως ή άλλως για παραδείσους μακρινούς (ή όχι και τόσο), γιατί δεν είναι ηλίθιοι να πληρώνουν εδώ αξιοπρεπείς μισθούς τη στιγμή που στη Βουλγαρία θα παράγουν με υποπολλαπλάσιο κόστος.

Δεύτερον, το κλισέ "προτιμάτε ελληνικά" γίνεται η κολυμβήθρα του Σιλωάμ για οποιοδήποτε παράπτωμα της εταιρίας ή του προϊόντος. Το ελληνόσημο δλδ είναι ικανό να αντικαταστήσει ελέγχους ποιότητας, τιμών, διανομής, ανταγωνισμού και άλλα πολλά ων ουκ έστιν αριθμός. Με ένα απλό παράδειγμα, δεν καταλαβαίνω γιατί πρέπει να προτιμώ την τάδε ελληνική βιομηχανία γάλακτος, όταν έχει βουίξει ο τόπος για τα μεταλλαγμένα που ταϊζει τα ζώα της. Θα μου πεις,η αντίστοιχη ιταλική δεν μπορεί να κάνει το ίδιο; Φυσικά και μπορεί, αλλά ας ορίσουμε το αγοραστικό μας κριτήριο με βάση την ποιότητα, τις τιμές, τις συνθήκες παραγωγής και τελευταία την προέλευση.

Και για να μην παρεξηγηθώ, δεν είμαι καθόλου εναντίον του Έλληνα παραγωγού, αγρότη, εργάτη κλπ. Υπέρ του είμαι, όπως και είμαι υπέρ όλων των άνωθι κατηγοριών πάσας εθνικότητας. Για να δείξω την αλληλεγγύη μου όμως, θα ψωνίσω από τον ίδιο αν μπορώ (βλ. επανάσταση της πατάτας στο Νευροκόπι), από το χωριό αν γίνεται (βλ. υγιείς συνεταιρισμούς), παρακάμπτοντας όχι μόνο τη μάστιγα των μεσαζόντων αλλά και τη μάστιγα των μεγάλων μονάδων παραγωγής που λειτουργούν με όρους ληστρικούς κι εκβιαστικούς, όχι επειδή είναι ελληνικές αλλά παρά το ότι είναι ελληνικές. Γιατί η μεγάλη παραγωγή δεν έχει πατρίδα και το αποδεικνύει περίτρανα σε καθημερινή βάση. Εμείς γιατί έχουμε κολλήσει;

Σκόρπιες σκέψεις της επόμενης μέρας

2012-02-13T12:19:00.005+01:00

1. Πολλοί ήμασταν εκεί και ζήσαμε επι τόπου αξέχαστες στιγμές ψεκάσματος, κυνηγητού, οδομαχιών και κατόπιν διασυρμού, συκοφάντησης και λιβελογραφημάτων. Όταν λέω πολλοί, εννοώ αμέτρητοι. Τόσο κόσμο είχα να δω από τους Αγανακτισμένους του Μαΐου-Ιουνίου.

2. Μου έκαναν εντύπωση οι οικογένειες. 20χρονοι που μπορεί να κατέβαιναν γενικά σε πορείες (ή και όχι) με τους γονείς τους, προσπαθούσαν να πάρουν ανάσα από τους συνεχείς ψεκασμούς και ρωτούσαν ταυτόχρονα μέσα από την κάπνα και τον αχό «Πού είναι η μαμά;».

3. Δεν ήμασταν προετοιμασμένοι γι’αυτό. Πήγαμε σαν σε σχολική εκδρομή. Χωρίς μαντήλια, μααλόξ, μάσκες και όλο τον υπόλοιπο εξοπλισμό. «Μια συγκέντρωση θα είναι», σκεφτήκαμε. Κούνια που μας κούναγε...

4. Ακούγαμε για πολύ κόσμο ήδη πριν τις 5. Πλησιάσαμε στο Σύνταγμα γύρω στις 5.30 μαζί με άπειρο κόσμο που κατέβαινε ανοργάνωτα, χωρίς μπλοκ και πανό. Δεν καταφέραμε να φτάσουμε. Λίγο μετά την Ομήρου μύρισε δακρυγόνο παντού και το πλήθος προέβη σε τακτική υποχώρηση από το Σύνταγμα. Το ιδιο κι εμείς. Όταν ηρέμησαν λίγο τα πράγματα, κατεβήκαμε την Αμερικής προς Σταδίου για να μπούμε στην πλατεία από κάτω. Μέχρι τη γωνία φτάσαμε. Ο κόσμος φώναζε «μας ψεκάζουν» και υποχωρούσε.

5. Θαύμασα την αυτοσυγκράτηση και την ψυχραιμία ενός πλήθους που πνιγόταν, καιγόταν, ψεκαζόταν σαν κατσαρίδα, αλλά δεν ποδοπατήθηκε, δε λιποψύχησε και τελικά δεν υποχώρησε. Σχεδόν συγκινητικές οι φωνές που έρχονταν από παντού «Δε φεύγουμε, δε θα φύγει κανείς». Οι πιο οργανωμένοι ψέκαζαν με μααλόξ τους πιο ανοργάνωτους και όλοι δίναμε κουράγιο ο ένας στον άλλον.

6. Κατάφεραν να μας απωθήσουν ως τα Προπύλαια, τόσο καπνό δεν είχα ξαναδεί, όλη η Πανεπιστημίου πεδίο μάχης. Μείναμε για πολλή ώρα με πολύ κόσμο Σίνα και Ακαδημίας κοιτάζοντας τον πόλεμο που μαινόταν στην Πανεπιστημίου. Πέτρες και μολότοφ απ’τη μια, χημικά και γκλομπ από την άλλη.

7. Και τότε συνέβη το ανεπανάληπτο: ο κόσμος φώναζε στους αμυνόμενους, ενθάρρυνε τις μολότοφ, έπαιρνε πέτρες να τους βοηθήσει. Το μόνο σύνθημα που άκουγα όλες τις ώρες «Μπάτσοι, γουρούνια, δολοφόνοι». Ούτε για μνημόνια, ούτε για Παπαδήμους, ούτε για μεσομακροπρόθεσμα.

8. Στις πορείς με ενοχλούν βαθιά οι μαλάκες που πάνε για να σπάσουν και να αποπροσανατολίσουν τους πάντες από την ουσία για να ασχολούμαστε μετά μόνο με τα «επεισόδια». Χθες για πρώτη φορά στα χρονικά ένιωσα αλληλεγγύη με τους αμυνόμενους (τους «μπαχαλάκηδες» των καναλιών) και ευχόμουν να τα σπάσουν όλα, να μη μείνει τίποτα όρθιο, να πάρουν το αίμα όλων μας πίσω. Δεν έχω ξαναδεί τόση βία, τόση απρόκλητη επιθετικότητα, τόσο μένος για τόσες ώρες συνεχόμενες από τα ΜΑΤ.

9. Χθες κατάφεραν να μετατρέψουν χιλιάδες πασιφιστές σε μπατσοθήρες, σε ανθρώπους έτοιμους να τα σπάσουν όλα για να δείξουν για μια φορά πόσο τους πνίγει ο καπνός, τα χημικά και το δίκιο. Λες κι η πέτρα που θέλαμε όλοι να πετάξουμε θα μπορούσε να χτυπήσει την καρδιά της εικονικής πραγματικότητας και να αποδείξει πόσοι, πώς και γιατί ήμασταν εκεί. Από μια άποψη, το λες κι επιτυχία.

*Αφιερωμένο στη Μπουρμπουλήθρα που μου θύμισε από μακριά ότι η χθεσινή μέρα δεν είχε μόνο μαυρίλα.

Για την πατρίδα

2012-02-11T22:04:00.004+01:00

Σημειώσεις κρίσης, 2

Για την πατρίδα

Και τι δεν κάναμε γι'αυτή την πατρίδα!
Κάποιοι πεθάναμε,
Κάποιοι εκφωνήσαμε λόγους

Ορχάν Βελί

Περισσότερος Ορχάν Βελί εδώ.

Πατριωτικό καθήκον, λέει, οι "αναγκαίες δύσκολες αποφάσεις για τη σωτηρία της χώρας". Οι πατρίδες μας είναι άλλες.
Δείτε δύο παλιότερα κείμενα της Σίας Αναγνωστοπούλου:
"Η Δύση και η Ανατολή της Ελλάδας"
"Πώς τολμάτε;"
Κι ένα δικό μου απ'το 2010:
"Με τα σύμβολα ή με τον πραγματικό λαό"
Και ως αντίδοτο στα διάφορα "μαζί τα φάγαμε" (ενίοτε και με ψευδοεπιστημονικά επιχειρήματα), το κείμενο του Αντώνη Λιάκου που έχω ξαναπροτείνει:
"Μερικές ιδέες για να σκεφτούμε διαφορετικά την κρίση"

Εδώ και καιρό δεν γράφω, και κυρίως δεν γράφω πολιτικά. Ντρέπομαι λίγο γι'αυτό, αλλά δεν ξέρω τι άλλο να πω. Σίγουρα υπάρχουν πολλά να ειπωθούν για τα συναισθήματα ντροπής, θυμού, απελπισίας που έχουμε όλοι. Κάποιοι άνθρωποι δημιουργούν αριστουργήματα απ'το συναίσθημα - εγώ δεν είμαι ένας απ'αυτούς.

Περί κατινιάς

2012-02-08T19:34:00.004+01:00

(Το μαγαζί σήμερα κερνάει ανάλυση για την κατινιά με τα εργαλεία των κοινωνικών επιστημών. Πολλές ευχαριστίες στη Χ. για τη συμβολή της στην κατανόηση του θέματος μέσω σχετικών συζητήσεων – πιο συγκεκριμένες επισημάνσεις της, σε πρόσφατη συζήτηση, σημειώνονται στο κείμενο. Εννοείται ότι πρόκειται για πειραματική μελέτη για την οποία ο ακαδημαϊκός εαυτός μου θα αρνηθεί κάθε ευθύνη. Και κυρίως, disclaimer : δεν είμαι ψυχολόγος, μη με πάρετε υπερβολικά στα σοβαρά και αναζητήσετε ψυχολογική βοήθεια νομίζοντας ότι είστε κατίνος/α ή ότι περιτριγυρίζεστε από κατίνους/ες.)

Κατινιά: πράξη ή τρόπος συμπεριφοράς που αποσκοπεί στη με πλάγιο τρόπο επίτευξη σκοπών (που και αυτοί πολλές φορές δεν δηλώνονται ανοιχτά).

Η κατινιά όπως την εννοούμε συνήθως, δηλαδή στην εκδοχή της γυναίκας που με πλάγιο τρόπο προσπαθεί ελέγξει / κατευθύνει έναν άντρα (συνήθως τον σύζυγο ή γκόμενό της, ενίοτε ίσως τον γιο της), είναι κατάλοιπο κοινωνικών συνθηκών στις οποίες οι γυναίκες δεν μπορούσαν να διεκδικήσουν μια αυτόνομη θέση στην κοινωνία. Με άλλα λόγια, οι γυναίκες δεν μπορούσαν να καταξιωθούν κοινωνικά, ως επαγγελματίες, δημόσια πρόσωπα κλπ., παρά μόνο μέσα από τους άντρες, ως σύζυγοι (ενίοτε μητέρες) σημαντικών αντρών. Έτσι λοιπον, το μόνο που μπορούσε να κάνει μια γυναίκα ήταν να κινεί τα νήματα παρασκηνιακά (κατά το γνωστό «πίσω από κάθε σημαντικό άντρα κρύβεται μια έξυπνη/δυναμική/ισχυρή γυναίκα»). Πιο γενικά, το όποιο κοινωνικό στάτους της γυναίκας, ακόμα κι η ίδια της η επίβιωση, εξαρτιόταν απ’τους άντρες. Εξ’ου και η κοινωνική ηθική του γάμου, στην οποία ο άντρας είχε το δικαίωμα να «κάνει τις κουτσουκέλες του» αλλά δεν ήταν σωστό (δηλαδή κοινωνικά αποδεκτό) να παρατήσει γυναίκα και παιδιά ∙ η γυναίκα, από την άλλη, όφειλε όχι μόνο να ανέχεται τις «κουτσουκέλες» του άντρα της, αλλά να μη δείχνει απολύτως καμία δυσαρέσκεια, ούτε καν να δηλώνει τις επιθυμίες της – όφειλε απλώς να εκπληρώνει υποδειγματικά τα καθήκοντά της ως συζύγου και μητέρας.

Η εποχή αυτής της ηθικής έχει παρέλθει, καθώς άλλαξαν οι υλικές και κοινωνικές συνθήκες που την τροφοδοτούσαν. Η γυναίκα δουλεύει, μπορεί να συντηρήσει τον εαυτό της – και να καταξιωθεί – μόνη της, επομένως μπορεί να διεκδικήσει όσα θέλει ανοιχτά, είτε στον δημόσιο χώρο (ως επαγγελματίας κλπ.), είτε στην προσωπική και οικογειακή ζωή της. Η ηθική των σχέσεων και του γάμου έχει αλλάξει. Και οι δύο σύντροφοι μπορούν να διεκδικήσουν αυτό που θέλουν μέσα στη σχέση τους. Ενώ παλιότερα μια γυναίκα δεν θα τολμούσε ποτέ να πει «ή αυτή ή εγώ», γιατί δεν μπορούσε να ρισκάρει να χάσει τον άντρα/στήριγμά της, τώρα οι όροι μιας σχέσης διαμορφώνονται και από τα δύο μέρη, που μπορούν να διεκδικήσουν και τη λύση της, για τον ένα ή τον άλλο λόγο. Ταυτόχρονα, σε αντίθεση με τη λογική της (αποδεκτής μόνο για τον άντρα) «κουτσουκέλας», είναι πια κοινωνικά αποδεκτό οι δύο σύντροφοι, κοινή συναινέσει, να έχουν μια μη μονογαμική σχέση – για την ακρίβεια οι σχέσεις μπορούν πια να διαμορφωθούν με άπειρους διαφορετικούς τρόπους.

Έτσι λοιπόν, αυτή που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως «ιστορική κατινιά» έχει χάσει τον λόγο ύπαρξής της. Ωστόσο η κατινιά ζει και βασιλεύει. Καταρχάς, η «ιστορική κατινιά» προωθείται κι αναπαράγεται από μια ολόκληρη βιομηχανία μόδας, ομορφιάς και ΜΜΕ: μια σύντομη περιήγηση στις πρωινές και μεσημεριανές εκπομπές της τηλεόρασης και στο ίντερνετ, κυρίως σε σελίδες που απευθύνονται σε γυναίκες ή δίνουν συμβουλές για σχέσεις (περιήγηση την οποία πλήρωσα – γιατί η κατινιά εδώ πληρώνεται – μ’ένα ενοχλητικότατο cookie που μου ζάλισε τον έρωτα προκειμένου να κάνω τεστ για να δω «πόσο ταιριάζουμε») θα σας πείσει. Και τι δεν βρίσκει κανείς: από το πώς θα είστε πάντα ωραία και μοιραία για να αρέσετε (γιατί, ως γνωστόν, άλλη καταξίωση για τη γυναίκα δεν υπάρχει), μέχρι «πώς να τον κρατήσετε αν έχει άλλη», περνώντας από ολόκληρα κατεβατά με συμβουλές για το «πώς θα τον πείσετε να σας παντρευτεί». Οι συμβουλές αναπαράγουν μια κατινιά του χειρίστου είδους: αν σας ενοχλεί που ο άντρας σας έχει άλλη, δεν ανοίγετε το στοματάκι σας να του το πείτε ∙ αντιθέτως, το κάνετε γαργάρα και, καταπίνοντας το πικρό ποτήρι, γίνεστε όσο πιο ευχάριστη κι όσο πιο σούπερ γκόμενα γίνεται για να τον ξανακερδίσετε. Αν θέλετε να σας παντρευτεί, επίσης δεν ανοίγετε το στοματάκι σας να το πείτε: του το υποβάλλετε, ενώ ταυτόχρονα (πάλι) αποφεύγετε να εκφράζετε οποιαδήποτε δική σας ανάγκη κι απλώς φροντίζετε να ικανοποιείτε τις δικές του ανάγκες, ώστε να δεήσει να σας παντρευτεί.

Ποιοι είναι οι λόγοι για τη σύγχρονη αναπαραγωγή της κατινιάς; Ομολογώ ότι, ως προς αυτό, δεν μπορώ να πω κάτι με βεβαιότητα. Εικάζω μόνο ότι παίζουν ρόλο δύο παράγοντες. Πρώτον, ότι ένα μέρος των ΜΜΕ (κυρίως στην τηλεόραση και το ίντερνετ), με την ηλιθιότητα που το διακρίνει, βρίσκει βολική κι εύκολη την αναπαραγωγή στερεοτύπων που πριν από 2-3 δεκαετίες έτειναν να εξαλειφθούν: εξ’ου κι όλα τα κλισέ για τα δύο φύλα και τις μεταξύ τους σχέσεις που βλέπουμε σε σήριαλ με κακές πεθερές, καταπιεσμένους συζύγους, υποχθόνιες γυναίκες κλπ.. Δεύτερον, στο πλαίσιο των προτύπων εύκολης επιτυχίας και πλουτισμού, η κατινιά (στις διάφορες σύγχρονες εκφάνσεις της στις οποίες θα επανέλθουμε) προσφέρει έναν δρόμο προς την επιτυχία σαφώς πιο εύκολο και γρήγορο απ’οποιονδήποτε άλλο. Μια τρίτη αιτία που μου επεσήμανε η Χ. είναι η ανάγκη προώθησης μιας ολόκληρης βιομηχανίας μόδας και ομορφιάς: οι γυναίκες πρέπει να πειστούν ότι θα ανέλθουν με τα «γυναικεία όπλα» τους (πρόκειται για ευφημισμό για την κατινιά), ώστε να αγοράσουν τα προϊόντα και τις υπηρεσίες που χρειάζονται για να ενισχύσουν αυτά τα «όπλα»: ρούχα, καλλυντικά, αισθητικές εμεμβάσεις κλπ..

Ήττα δεκαετίων αγώνων του γυναικείου κινήματος θα πω, αλλά και πάλι επιεικής είμαι: η σύγχρονη αναπαραγωγή της κατινιάς είναι πολύ χειρότερη από το ιστορικό της πρότυπο. Η κατινιά δεν επιβάλλεται πια από κοινωνικές συνθήκες που θα μπορούσαν κάπως να την δικαιολογήσουν (και ταυρόχρονα να τη μετριάσουν χάρη στην προστασία – έστω υπό ασφυκτικούς όρους – που προσέφεραν οι παραδοσιακές κοινωνικές σχέσεις και κοινωνικά πρότυπα). Η σύγχρονη κατινιά παύει να είναι ένα όπλο της καταπιεσμένης γυναίκας, όπλο το οποίο βλέπει ως μόνη της διέξοδο ∙ γίνεται μια λίγο-πολύ συνειδητή επιλογή δόλιων μέσων από τα δύο φύλα. Σύμφωνα και με τον ορισμό που έδωσα στην αρχή, ο κατίνος ή η κατίνα επιλέγει, αντί να δηλώσει ξεκάθαρα τους στόχους και τις επιθυμίες του/της και να παλέψει στα ίσα για να τους εκπληρώσει, να προσπαθήσει να ανέλθει με πλάγιους τρόπους.

Εδώ μπαίνουν και τα διάφορα είδη της σύγχρονης κατινιάς. Κατινιά υπάρχει π.χ. και στον επαγγελματικό τόμεα, όπου κάποιος/α επιλέγει, αντί να δουλέψει για να αναδειχθεί, να βάλει τρικλοποδιές στους «ανταγωνιστές» του/της ή να χρησιμοποιήσει χαρακτηριστικά του/της άσχετα με τη δουλειά (φυσική ομορφιά, νάζι κλπ.) για να κερδίσει την εύνοια των ανωτέρων του/της. Στον τομέα των σχέσεων, η κατινιά είναι η προσπάθεια ελέγχου του/της συντρόφου και επιβολής των όρων της σχέσης που επιθυμεί ο/η κατίνος/α. Η κατίνα, χωρίς να δηλώσει ότι θέλει να παντρευτεί, θα χρησιμοποιήσει τις συμβουλές που λέγαμε παραπάνω για να υποβάλει την ιδέα του γάμου στον σύντροφό της. Χωρίς να δηλώσει ότι θέλει να έχει πλήρη έλεγχο στη ζωή του συντρόφου της, θα φροντίσει με πλάγιο τρόπο να τον απομακρύνει από όλους τους κοντινούς του ανθρώπους. Κάτι αντίστοιχο θα κάνει κι ο κατίνος: υποτιμώντας, υποβιβάζοντας τη σύντροφό του, θα φροντίσει να της στερήσει οποιαδήποτε αυτοπεποίθηση, ώστε να είναι απόλυτα προσκολλήμενη στον ίδιο (και εξαρτημένη – ψυχολογικά κυρίως – απ’αυτόν).

Και βέβαια η σύγχρονη κατινιά έχει διάφορες εκφάνσεις, που δείχνουν και τον βαθμό κατινιάς που εμπεριέχει κάθε είδος συμπεριφοράς. Συχνά, η σύγχρονη κατινιά δεν είναι τίποτα παραπάνω από την αναπαραγωγή – με κάποιες παραλλαγές – κάποιων παραδοσιακών προτύπων συμπεριφοράς στις σχέσεις των δύο φύλων. Αυτό είναι κάτι που γίνεται αρκετά ανοιχτά, και λίγο-πολύ με τη συναίνεση και των δύο σύντροφων. Παράδειγμα: η γυναίκα κινεί στην πραγματικότητα τα νήματα, το κάνει όμως με τρόπο που να μη φαίνεται ιδιαίτερα – τουλάχιστον όχι στους εξωτερικούς παρατηρητές ∙ ο άντρας αποδέχεται αυτό τον έλεγχο, και σε αντάλλαγμα για την «υποταγή» του παίρνει, ακριβώς, το να μη φαίνεται προς τα έξω η υποταγή του – μάλιστα, μπορεί να υιοθετεί έναν λόγο υποτιμητικό για τις γυναίκες (υποτιμώντας δημοσίως, μεταξύ σοβαρού κι αστείου, τη σύντροφό του με ατάκες που ξεκινάνε με το «γυναίκες...» και αναπαράγουν διάφορα κλισέ για τις γυναίκες που «πάντα αργούν», «σου σπάνε τ’αρχίδια», «είναι αναποφάσιστες», «δεν ξέρουν να οδηγούν» κ.ο.κ.). Στον βαθμό που αυτό γίνεται σχετικά ανοιχτά, άρα με κοινή συναίνεση των δύο εμπλεκόμενων μερών, είναι έντιμο, άρα ο βαθμός κατινιάς του είναι μάλλον μικρός – παρόλο που, φυσικά, σε καμία περίπτωση δεν προάγει την ανανέωση των προτύπων στις σχέσεις των δύο φύλων και την ουσιαστική χειραφέτηση της γυναίκας.

Υπάρχει όμως κι ένα πιο συγκαλυμμένο – και άρα πραγματικά ανέντιμο (και απόλυτα σύγχρονο) – είδος κατινιάς. Είναι η κατινιά των ανθρώπων που το παίζουν άνετοι ενώ δεν είναι. Αυτός/η ο/η κατίνος/α δεν προσπαθεί λίγο-πολύ ανοιχτά να ελέγξει τη ζωή του/της συντρόφου του/της. Κι όταν λέω λίγο-πολύ ανοιχτά, πιθανότατα δεν είναι καν ο άνθρωπος που θα ψάχνει τηλέφωνα για να δει μηνύματα και κλήσεις – γιατί εδώ ο κίνδυνος να πιαστεί κάποιος στα πράσα είναι υπαρκτός. Πρόκειται για τον άνθρωπο που το παίζει άνετος με σκοπό να ελέγξει τη ζωή του άλλου και την πορεία της σχέσης μέσω μιας φαινομενικής αναγνώρισης μεγαλύτερης ελευθερίας απ’αυτή που πραγματικά επιθυμεί. Υπάρχουν δύο πιθανότητες, αν ο/η γκόμενος/α (ή σύζυγος) εκφράζεται υπέρ μιας πλήρους ελευθερίας στη σχέση (ίσως και μέχρι του σημείου να διευκολύνει την ελευθερία κινήσεων του/της συντρόφου του/της): ή όντως το εννοεί (επομένως δεν τίθεται βέβαια θέμα κατινιάς), ή, κατινίστικα, ελπίζει πως «πηγαίνοντας με τα νερά» του/της άλλου/ης θα τον/την κρατήσει κοντά του/της. Δηλαδή, πίσω απ’το προσωπείο της μεγαλύτερης ελευθεριότητας και άνεσης, μπορεί να κρυβέται η πιο μεγάλη κατινιά.

Ο έντιμος – μη κατίνος – άνθρωπος μπορεί να νιώσει μαλάκας, καθότι βλέπει ότι ο/η κατίνος/α πολλές φορές κερδίζει αυτά που θέλει, είτε στον ερωτικό είτε στον επαγγελματικό τομέα. Αν είστε ένας απ’αυτούς τους έντιμους ανθρώπους, θέλω να σας καθησυχάσω. Με τον κλέφτη και τον ψεύτη δεν ξέρω τι γίνεται, δεν είμαι δηλαδή σίγουρη αν χαίρονται μόνο τον πρώτο χρόνο ή και τους επόμενους. Για τον κατίνο και την κατίνα, όμως, μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι στην πραγματικότητα δεν χαίρονται ούτε τον πρώτο χρόνο. Μπορεί φαινομενικά να κερδίζουν αυτό που θέλουν, αλλά πόσο χαρούμενος μπορεί να είναι κάποιος που καταπιέζεται καθημερινά προκειμένου να μην εκφράσει τις πραγματικές του επιθυμίες; Πόσο ευχάριστη μπορεί να είναι η προσπάθεια να δείχνεις ένα άλλο προσωπείο, που να κρύβει την κατινιά σου; Πόσο εύκολο είναι να το παίζεις άνετος τη στιγμή που θες ο καλός σου εδώ και τώρα να σε παντρευτεί, ή να ξέρεις πού βρίσκεται η γυναίκα της ζωής σου κάθε λεπτό;

Επιπλέον – κι εδώ η συμβολή της Χ. στην ανάλυση ήταν καθοριστική – ό,τι κι αν κερδίσει ο/η κατίνος/α, ποτέ δεν είναι αρκετό. Πάντα θα υπάρχει κάτι που δεν καταφέρνει («γιατί αυτός/η, κι όχι εγώ;»). Και τις ενδεχόμενες αποτυχίες ο/η κατίνος/α είναι αδύνατο να τις χωνέψει και να τις επεξεργαστεί (να δει τι πραγματικά έφταιγε) για να πάψουν να τον/την πονάνε. Ένα χαρακτηριστικό του/της κατίνου/ας είναι ότι θεωρεί πως για όλα φταίνε οι άλλοι. Αν κάποιος πάει καλύτερα από σένα επαγγελματικά, φταίει το ότι έχει πιο ισχυρό «μέσο» από σένα (δηλαδή είναι καλύτερος κατίνος). Αν σε παρατήσει ο γκόμενος, δεν φταίει το ότι η σχέση σας έτσι κι αλλιώς δεν πηγαίνε καλά (και πώς να πάει καλά, αφού εσύ η κατίνα δεν έδειχνες καν ανοιχτά τις επιθυμίες σου), φταίει ότι μια άλλη (τσούλα, φυσικά) μπήκε ανάμεσά σας. Για τον/την κατίνο/α, όλα θα ήταν τέλεια, αν δεν υπάρχαν κάποιοι ενοχλητικοί άλλοι που μπαίνουν ανάμεσα στον/ην κατίνο/α και τους στόχους του/της. Στην πραγματικότητα, η κατινιά είναι μια αδυναμία του ατόμου να αποδεχτεί τον εαυτό του, να κατανοήσει πρώτα το ίδιο και στη συνέχεια να εκφράσει και προς τα έξω τις πραγματικές επιθυμίες του. Γι’αυτό και ο/η κατίνος/α δεν είναι ποτέ καλά με τον εαυτό του και με τη θέση του στον κόσμο. Αν η κατινιά είναι ανεντιμότητα, αυτή η ανεντιμότητα στρέφεται πρώτα και κύρια ενάντια στον/ην ίδιο/α κατίνο/α: ο/η κατίνος/α είναι ανέντιμος απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό.

Οπότε, αγαπητέ/η κατίνο/α, προσπάθησε να ξεπεράσεις την κατινιά σου – ενδεχομένως η ψυχοθεραπεία να μπορεί να βοηθήσει. Αλλιώς, ένα έχω μόνο να σου πω: “üstüne bir bardak soğuk su iç” («πιες από πάνω ένα ποτήρι κρύο νερό»). Δηλαδή, πιες ένα νερό για να χωνέψεις την πίκρα που θα πάρεις – την πίκρα που μόνος/η σου προκαλείς στον εαυτό σου, για είμαστε ακριβείς.

Δολοφονίες ελληνικών

2012-01-09T21:34:00.007+01:00

Μέσα στις γιορτές, που ο κόσμος παραδοσιακά χαλαρώνει, βρήκα την ευκαιρία να διαβάσω λίγο περισσότερο από το συνηθισμένο. Έπεσε στα χέρια μου, μεταξύ άλλων, και το βιβλίο του Μεχμέτ Μουράτ Σομέρ, «Δολοφονίες Προφητών», εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση από τα τουρκικά της Ιώς Τσοκώνα. Δεν πρόκειται για κάποιο αριστούργημα της τουρκικής λογοτεχνίας, ένα ευχάριστο αστυνομικό μυθιστόρημα είναι. Οπότε δεν θα το σύστηνα για άλλο λόγο πέρα από το ότι υπό κανονικές συνθήκες θα αποτελούσε ένα συμπαθές και ελαφρύ αστυνομικό ανάγνωσμα. Όμως ούτε καν γι’αυτό μπορώ να το συστήσω. Μέσα στις 277 σελίδες του έχει τόσα λάθη ελληνικών που είναι σχεδόν αδύνατο να πιστέψει άνθρωπος ότι το βιβλίο αυτό το είδε, εκτός από το google translate, και ανθρώπου μάτι, παρόλο που στην αρχή μας λέει ότι έχει περάσει και από διόρθωση. Η τυπική διόρθωση βέβαια δεν συμπεριλαμβάνει τη γλωσσική επιμέλεια, αλλά και πάλι δεν νοείται έκδοση βιβλίου με τόσα γλωσσικά λάθη. Δεν ξέρω πόσο ασύμφορο είναι να περάσει ένα βιβλίο και γλωσσική επιμέλεια, εγώ παραθέτω κάποια παραδείγματα και κρίνετέ το εσείς. Επεξηγώ μόνο τα σημεία που νομίζω ότι δεν βγάζουν νόημα για μη τουρκόφωνους.

Κάνοντας τρεις επιτυχίες, κατέβηκε στον κοσμάκη, ενώ αργότερα επανήλθε στην υψηλή κοινωνία όπου και ανήκε. (σ. 14)

[...]αργούσε πολύ για να αρχίσει. (σ.18)

Πολλές φορές μάλιστα κατορθώνω να απογειωθώ στο ύψος του κεφαλιού του αντιπάλου, με αποτέλεσμα να του τα χώνω στη μούρη. (σ.25) Προφανώς εννοεί ότι μπορεί να κλοτσάει τον αντίπαλο στο πρόσωπο.

[...]δεν αφιερώνω καθόλου χρόνο για την εμφάνισή μου (σ. 25)

Αυτή είναι βέβαια η δουλειά του, να ελέγχει όσους μπαίνουν στο μαγαζί, εγώ όμως είμαι το αφεντικό και δικαιούμαι έξτρα συμπεριφορά. (σ. 28) Ίσως και έξτρα πατατάκια.

Πώς πας ν’ακούσεις ζωντανή μουσική; Έτσι πας να δεις και τραβεστί life. (σ. 42) Υποψιάζομαι ότι το πρωτότυπο γράφει live ή canlı στα τουρκικά.

Άλλαξα το κάθισμά μου και πήρα μια πιο μοιραία πόζα. (σ. 51)

«Να πάρουμε ένα απ’το ένα κι ένα απ’το άλλο και να τα μοιραστούμε», είπε. «Έτσι δεν θα μένει το μάτι του ενός στο φαγητό του άλλου». (σ. 65) Τουρκισμός, εννοεί «έτσι δεν θα λιμπιστούμε/ζηλεύουμε ο ένας το πιάτο που παρήγγειλε ο άλλος».

«Λέω να ξεκινήσω με το νερουλό. Το ξερό θα το φάω καπάκι» (σ. 67) Φαντάζομαι ότι αυτό που μεταφράζει νερουλό είναι το τουρκικό sulu που κατά λέξη είναι ο νερουλός, για φαγητο όμως σημαίνει μαγειρευτό. Σε γενικές γραμμές το αντίθετο του ψητού (αυτού που μεταφράζει ξερό). Λέω φαντάζομαι, γιατί δεν έχω το πρωτότυπο στα χέρια μου.

Δε μου αρέσει να με πιάνουν απ’τη μούρη. (σ. 72)

[...]το σπίτι της ήταν στο Τζιχανγκίρ. Για την ακρίβεια στο Σιρασελβιλέρ. (σ. 12) Το Τζιχαγκίρ είναι πράγματι περιοχή, αλλά η Σιρασελβιλέρ δρόμος. Θα ήταν σα να λέγαγαμε «το σπίτι της ήταν στο κέντρο, στο Πανεπιστημίου».

Πήρα αμέσως τον Χασάν, ο οποίος, όπως είπαμε, εκτελεί καθήκοντα ληξιαρχείου. (σ. 79)

«Μαμά, μπορείς να μας φτιάξεις τσάι; Αν έχεις, φέρε και λίγους κουραμπιέδες». (σ. 86) Αυτό το λέει ένας φανατικός ισλαμιστής στη μαμά του, ο οποίος δεν γιορτάζει φυσικά Χριστούγεννα, απλώς ζητάει λίγα μπισκότα. Κουραμπιές στα τουρκικά είναι γενικά το μπισκότο.

Να, απ’αυτούς τους τελευταίους φοβάμαι. (σ. 93) Το ρήμα «φοβάμαι» συντάσσεται στα τουρκικά με αφαιρετική πτώση (φοβάμαι από κάτι), σε αντίθεση με τα ελληνικά.

Σε γενικές γραμμές τα κορίτσια, παρ’ότι σκοτώνονται μεταξύ τους, καταφέρνουν να αλληλοσυμπαραστέκονται σε ώρα ανάγκης. (σ. 107)

Είχε ωραίο πρόσωπο, αλλά ήταν υπερβολικά αγράμματη. (σ. 108)

Δύσκολα ξημερώθηκα. (σ. 122) Τουρκισμός. Εννοεί «δύσκολα έβγαλα τη νύχτα».

Έπρεπε να ρωτήσω σε κάποιον ειδικό. (σ. 130) Το ρήμα «ρωτώ» στα τουρκικά συντάσσεται με δοτική.

«Ο τύπος ήθελε να το δώσει! Εμένα όμως δε μου αρέσουν αυτά...[...] «Πήξαμε στους ανώμαλους. Τώρα τελευταία βγήκαν κι αυτοί που ντε και καλά θέλουν να το δώσουν σε εμάς. Αφού έχουν τέτοια καΐλα, γιατί δε βρίσκουν κανέναν μπρατσαρά να το ευχαριστηθούν κιόλας; Τι δουλειά έχω εγώ να πηδάω άντρες;» (σ. 138) Συνομιλία δύο τραβεστί. Αν δεν σας βγάζει νόημα ο διάλογος ξαναδιαβάστε τον αντικαθιστώντας το ρήμα δίνω με το ρήμα παίρνω. Στα τουρκικά «göt vermek» σημαίνει «δίνω κώλο» ή ελληνιστί «τον παίρνω». Το εντελώς αντίθετο δηλαδή.

Δυο μήνες κυνηγώ αυτή τη δουλειά και μόλις την έδεσα. (σ. 157)

Ο Αλί δε φαινόταν στη μέση. (σ. 200) Τουρκισμός. Εννοεί ότι ο Αλί ήταν άφαντος.

[Είχε] ένα καθιστικό, ένα υπνοδωμάτιο, μια κουζίνα που έβγαινε στη βεράντα. (σ. 242)

Από πού μας βγήκε κι αυτός; (σ. 257) Τουρκισμός. Εννοεί «από πού ξεφύτρωσε αυτός;»

Δεν έχουμε κρυφά ο ένας απ΄τον άλλο. (σ. 257)

Παρέθεσα μόνο κάποια παραδείγματα από ένα βιβλίο διάσπαρτο με τουρκισμούς, μεταφραστικά και εκφραστικά λάθη. Δεν ξέρω ποιος είναι υπεύθυνος και κυρίως δεν ξέρω καθόλου πώς λειτουργούν οι εκδόσεις Πατάκη, αλλά νομίζω ότι παρόλο που η μετάφραση/διόρθωση/επιμέλεια είναι δουλειά ομολογουμένως δύσκολη και συχνά κακοπληρωμένη, η προχειρότητα δεν μπορεί να δικαιολογηθεί, πολλώ δε μάλλον να θεωρηθεί αρετή.

Πρωτοχρονιάτικο ποστ: Yeni Türkü – Ξενιτειάς δρόμοι

2011-12-31T12:29:00.002+01:00

(Göç yolları, τραγούδι των Yeni Türkü σε στίχους του Murathan Mungan - οι τουρκικοί στίχοι εδώ)

Ξενιτειάς δρόμοι

Πείτε το στα βουνά, στους ανέμους

Στα εξόριστα παιδιά

Κανείς να μη νικηθεί απ’τον φόβο

Υπάρχει πέρασμα προς το αύριο

Ξενιτειάς δρόμοι

Άνοιξαν για μας

Ανοίγουν, βέβαια

Ξενιτειάς δρόμοι

Μια μέρα θά’ρθει

Θ’αντιστραφούν

Ξενιτειάς δρόμοι

Αντιστρέφονται, βέβαια

Το πιο μεγάλο όπλο, να ελπίζεις

Να μας λείπουν τα ενθύμια

Ανοίξτε τον δρόμο για τα φτερωτά άλογα

Για τα παιδιά που γυρνάνε απ’την εξορία

Ανάψτε φωτιές στις κορφές

Υπάρχει πέρασμα προς το αύριο

Ξενιτειάς δρόμοι

Άνοιξαν για μας

Ανοίγουν, βέβαια

Ξενιτειάς δρόμοι

Μια μέρα θά’ρθει

Θ’αντιστραφούν

Ξενιτειάς δρόμοι

Αντιστρέφονται, βέβαια

Κι αν σκορπιστήκαμε στους δρόμους της ξενιτειάς

Αύριο όλος ο κόσμος είναι δικός μας...

Σημείωση:

Είπα να φερθώ σαν να είμαστε σε άλλες εποχές και να γράψω ένα σαχλο-ποστ για την Πρωτοχρονιά. Να βάλω μια φωτογραφία της Λουλούς (το περίφημο peugeot 206 των κουπεπκιών που βγαίνει στη σύνταξη) για να την αποχαιρετήσω, και μαζί ένα χαζοχαρούμενο τραγουδάκι με τη Βουγιουκλάκη οδηγό. Να βάλω επίσης κι άλλο ένα τραγούδι, που το άκουσα σήμερα το πρωί και το θυμήθηκα: Maskeli balo (μπαλ μασκέ) – εδώ σε διασκευή του τουρκικού ροκ γκρουπ Athena, αν και η πρώτη τουρκική εκδοχή είναι αυτή των Yeni Türkü. Και ναι, αν σας θυμίζει κάτι είναι διασκευή ενός πολύ γνωστού ελληνικού τραγουδιού – κατά τη γνώμη μου η τουρκική εκδοχή είναι καλύτερη, και κυρίως αυτή των Athena, οι οποίοι πήραν αυτό το μάλλον κακό τραγουδάκι και το μετέτρεψαν σ’ένα ροκ τραγούδι που υπό τις κατάλληλες συνθήκες ακούγεται.

Κι έτσι έφτασα σ’αυτό εδώ το τραγούδι των Yeni Türkü (τουρκικό συγκρότημα με ενδιαφέρουσα ιστορία και ήχους, μπαίνει κι αυτό στη λίστα με τα ποστ που περιμένουν να γραφτούν) που μου φάνηκε κατάλληλο: αισιόδοξο αλλά όχι χαζοχαρούμενο. Οι στίχοι είναι του Murathan Mungan, σημαντικού Τούρκου λογοτέχνη (μέχρι να γίνει ποστ κι αυτός, βλ. εδώ). Υπάρχει κι άλλη μια εκδοχή του (μεταγενέστερη, από άλμπουμ του 2004 με διασκευές τραγουδιών σε στίχους του Μουρατχάν Μουνγκάν), απ'τον (μακαρίτη) Τούρκο ρόκερ Τζεμ Καρατζά (Cem Karaca).

...σπάνιο να βρεις δυο μαζί

2011-12-20T17:41:00.004+01:00

Δύσκολα τα ζητήματα καρδιάς! Ειδικά όταν μπλέκονται στην υπόθεση, εκτός απ'τον καψουρωμένο πλην καταχρεώμενο Εδιμβουργέζο υφαντουργό και το αντικείμενο του πόθου του, ένας σπάταλος, διεφθαρμένος και άδικος άρχοντας, ένας ευαίσθητος δήμιος και ο βοηθός του που, παρά τις συμβουλές του θνήσκοντος πατρός του, μάλλον διάλεξε λάθος επάγγελμα.

Πλήρης κριτική θα ακολουθήσει αν και όποτε ευκαιρήσουν τα κουπέπκια (έχουν πέσει και κοινωνικές υποχρεώσεις τελευταίως, καταλαβαίνετε). Προς το παρόν ένα έχω μόνο να σας πω: πηγαίντε οπωσδήποτε να δείτε την "Μπαλάντα ενός ευαίσθητου δήμιου" των Αστούρθων. Βιαστείτε, γιατί ο βασιλιάς αποφάσισε ότι το επάγγελμα του δήμιου θα ανοίξει στην ιδιωτική πρωτοβουλία και ενδέχεται δήμιος και βοηθός δήμιου να κατέβουν σε απεργία διαρκείας...

Συντελεστές και λοιπές πληροφορίες στο σάιτ των Αστούρθων (αδελφού σωματείου των Τσιριτσάντζουλων, για όσους τους γνωρίζουν).

"Ο ξεναγός"

2011-12-03T22:05:00.005+01:00

"Ο ξεναγός" του Ζαχαρία Μαυροειδή είναι μια συμπαθητική ταινία που βλέπεται ευχάριστα (εδώ η σύνοψη, απ'το σάιτ της ταινίας που έχει και τους συντελεστές, διάφορα έξτρα κλπ.). Δεν είμαι σε θέση να γράψω πλήρη κριτική (και δεν είμαι και καλή σ'αυτό), οπότε θα πω λίγα πράγματα επιγραμματικά.

Πλην:

Κάτι μου έλειπε στο στόρι, χωρίς να μπορώ να προσδιορίσω τι ακριβώς. Απλώς δεν ένιωθα αρκετα να με βάζει κάπως "μέσα" η ταινία, να με παρασέρνει η υπόθεση.
Ο "χορός" (χορωδία) που εμφανίζεται στα καλά καθούμενα στη μέση του δρόμου προς το τέλος της ταινίας. Ναι, το ξέρω, οι περισσότεροι θα έβαζαν αυτή τη λεπτομέρεια (που παραπέμπει σε "Mighty Aphrodite" του Woody Allen; σε κάτι από Αλμοδόβαρ;) στα μεγάλα συν της ταινίας. Η παραξενιά μου είναι ότι δεν μ'αρέσουν οι σουρεαλιστικές προσθήκες σε κατά τα άλλα ρεαλιστικά έργα - είμαι κι άνθρωπος του ρεαλισμού (έως νατουραλισμού, Ζολά και ξερό ψωμί), τι να κάνω;

Συν:

Οι ηθοποιοί.
Πολύ καλή μουσική.
Πολύ προσεγμένες και χαριτωμένες λεπτομέρειες, π.χ. οι τίτλοι.

Το πιο μεγάλο συν:

Οι χαρακτήρες. Κι αυτή είναι η άλλη μου παραξενιά: δεν μπορώ τα βιβλία ή τις ταινίες όπου οι χαρακτήρες δεν έχουν συνοχή. Ε λοιπόν, στον Ξεναγό όλοι οι χαρακτήρες έχουν συνέπεια. Έχουν χαρακτηριστικά που τους ακολουθούν απ'την αρχή μέχρι το τέλος, κι αυτό ισχύει για όλους τους χαρακτήρες. Αλλά πιο πολύ είναι βέβαια εμφανές στον κεντρικό ήρωα, τον ίδιο τον ξεναγό. Το ότι ψάχνει την ταυτότητά του (επαγγελματική και σεξουαλική) δεν τον κάνει αλλοπρόσαλλο: είναι σταθερά αυτό που θα λέγαμε "σπάστης". Ίσως γι'αυτό δεν μπορεί να ξεκαθαρίσει και τι θέλει, παρότι στα απλά και καθημερινά όχι απλώς ξέρει τι θέλει αλλά ακολουθεί συγκεκριμένες ιεροτελεστίες (π.χ. ο τρόπος που βουρτσίζει τα δόντια του ή το πώς διπλώνει τα μπλουζάκια του) που μάλιστα τονίζονται πολύ ωραία με τη σκηνοθεσία και την ερμηνεία.

Αν και λίγο φρίκαρα με τα χούγια του ξεναγού: ταυτίστηκα! Μα αλήθεια, είμαι ΤΟΣΟ σπάστης; :)

Σταγονίδια

2011-11-28T21:30:00.004+01:00

(Σημειώσεις κρίσης, 1)

Πληροφορηθήκαμε την Κυριακή την κίνηση σπουδαστών της Σχολής Ευελπίδων να μετατρέψουν την επέτειο του Πολυτεχνείου σε αντι-επέτειο τραγουδώντας τον ύμνο της 21^ης Απριλίου. Το γεγονός μου φαίνεται αληθοφανές και δεν με εκπλήσσει: απ’τη μικρή μου εμπειρία με στρατιωτικούς μπορώ να πω ότι μια προτίμηση στην «τάξη και ασφάλεια» την έχουν, ενώ ταυτόχρονα δεν βλέπουν με καλό μάτι τις διεκδικήσεις και μαζικές εκδηλώσεις κάθε είδους. Επίσης από τις διηγήσεις τους είχα καταλάβει ότι η γιορτή του Πολυτεχνείου δεν έχει στη Σχολή Ευελπίδων τη βαρύτητα και την αίγλη που έχουν οι εθνικές επέτειοι της 25^ης Μαρτίου και της 28^ης Οκτωβρίου. Το ρεπορτάζ λέει μάλιστα ότι πρωτεργάτης της κίνησης ήταν ο αρχηγός των Ευελπίδων. Αρχηγός απ’όσο ξέρω ονομάζεται ο τεταρτοετής με την υψηλότερη βαθμολογία ∙ οι υπόλοιποι (και ειδικά οι των μικρότερων τάξεων) είναι υποχρεωμένοι να του φέρονται με σεβασμό, επομένως δεν είναι απίθανο ο ίδιος να το έκανε και μόνο για τη χαρά του να το παίξει ακόμα μια φορά αρχηγός και οι υπόλοιποι να τον ακολούθησαν απ’τη μια γιατί δεν τους φάνηκε και τόσο κακή ιδέα κι απ’την άλλη γιατί δεν λες στον αρχηγό ότι πάει να κάνει βλακεία.

Αυτό που μου κάνει εντύπωση είναι ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζει το Βήμα την είδηση και το πώς τη σχολιάζει στο κύριο άρθρο. Το γεγονός είναι όντως αποκρουστικό και ανησυχητικό: πρέπει να αναρωτηθούμε τι εκπαίδευση δίνει και τι αποφοίτους βγάζει η Σχολή Ευελπίδων εδώ και χρόνια. Όμως σε καμία περίπτωση δεν κινδυνεύει αυτή τη στιγμή η Ελλάδα από στρατιωτική δικτατορία. Ούτε μέσα στον στρατό ούτε έξω απ’αυτόν, στην κοινωνία ολόκληρη, υπάρχουν οι κατάλληλες συνθήκες για να γίνει και να σταθεί μια δικτατορία. Ο σχολιασμός του Βήματος μου φαίνεται κομμένος και ραμμένος για να μας φοβερίσει μ’έναν ανύπαρκτο κίνδυνο. Κι αυτό, για να νομιμοποιήσει την παρούσα κυβέρνηση, παρουσιάζοντάς τη όχι μόνο σαν το μικρότερο κακό, αλλά και ως «ομαλότητα» σε αντίθεση με μια «ανωμαλία» που μπορεί να συμβεί αν συνεχίσουμε με τις αντιδράσεις μας να «απαξιώνουμε τους θεσμούς». Το Βήμα μπλέκει, για να βγάλει αυτό το ηθικό δίδαγμα, πράγματα διαφορετικά μεταξύ τους: την απαξίωση των θεσμών, τις διαμαρτυρίες της 28^ης Οκτωβρίου, το περιστατικό της Σχολής Ευελπίδων. Και με διδακτικό ύφος μας λέει ότι δεν θυμόμαστε δικτατορία, γι’αυτό προφανώς δεν εκτιμάμε τη δημοκρατία που έχουμε σήμερα. (Επιχείρημα που θυμίζει πολύ αυτά που μας έλεγαν για την οικονομική μας κατάσταση: δεν θυμόμαστε τη φτώχεια της δεκαετίας του ’50, γι’αυτό μεγαλοποιούμε τη σημερινή ύφεση.)

Κι επειδή δεν θυμόμαστε δικτατορία, δεν πρέπει να θέλουμε περισσότερη δημοκρατία; Εξακολουθώ να μη θεωρώ ότι έχουμε χούντα, όπως λένε πολλοί. Η έκφραση της τελευταίας πρότασης του κύριου άρθρου του Βήματος μού φαίνεται όμως ότι περιγράφει πολύ καλά αυτό που έχουμε: «μειωμένη δημοκρατία». Τους λόγους και τον τρόπο με τους οποίους περιορίζεται η δημοκρατία περιγράφει εξαιρετικά ο Αχμέτ Ινσέλ στο πολύ καλό άρθρο του για τον «δημοκρατικό αυταρχισμό». Η κυβέρνηση Παπαδήμου είναι – απ’όσο μπορώ να καταλάβω χωρίς να είμαι νομικός – τυπικά νόμιμη ∙ δεν είναι όμως νομιμοποιημένη. Για την ακρίβεια, και η προηγούμενη κυβέρνηση είχε χάσει τη νομιμοποίησή της. Και οι δύο στέκονται – για πόσο ακόμα; – μόνο χάρη στον μπαμπούλα ότι η ακυβερνησία ή οι εκλογές θα φέρουν χάος. Και οι δύο επιβάλλουν μέτρα οριακής συνταγματικότητας (τουλάχιστον αυτό κατάλαβα απ'αυτό το κείμενο του Χασοδίκη).

Όλα αυτά θα μπορούσα να τα έχω πει και μ’ένα βίντεο, γιατί η ιστορία με τα «σταγονίδια» αυθόρμητα μου θύμισε την ταινία Λούφα και Παραλλαγή, και συγκεκριμένα τη σκηνή όπου ο συνταγματάρχης ζητάει απ'τους φαντάρους να ετοιμάσουν ένα τεράστιο πορτρέτο του Λένιν και κάμποσα σφυροδρέπανα. Τελικώς αποδεικνύεται ότι θα χρησιμοποιηθούν στα σκηνικά μιας ταινίας, αλλά και η εικασία ενός («υπόπτων κοινωνικών φρονημάτων») φαντάρου, ότι θα τα παρουσιάσουν ως ευρήματα που θα αποδεικνύουν την ύπαρξη κομμουνιστικής συνωμοσίας, ακούγεται πολύ αληθοφανής. Άλλωστε πάνω σε τέτοιες φήμες και εικασίες δεν στήθηκε η νομιμοποίηση της 21ης Απριλίου; Το στρατιωτικό πραξικόπημα παρουσιάστηκε ως απαραίτητο για να σωθεί η χώρα απ'τον κομμουνιστικό κίνδυνο και απ'την αναρχία στην οποία οδηγούσε η ασυνεννοησία των πολιτικών δυνάμεων. Όπως ακριβώς μια υποτιθέμενη κομμουνιστική απειλή χρησίμευε για να νομιμοποιείται η χούντα, η πιθανότητα η δυσαρέσκεια που επικρατεί στην κοινωνία να οδηγήσει σε δημοκρατική εκτροπή χρησιμοποιείται σήμερα για να ενισχυθεί στα μάτια της κοινωνίας η πολύ περιορισμένη νομιμοποίηση της κυβέρνησης Παπαδήμου.

Ιδού το βίντεο:

Και μια μικρή σημείωση (αν και απεχθάνομαι τους αφορισμούς): στο ερώτημα «εθνικό συμφέρον ή δημοκρατία», η μόνη σωστή απάντηση είναι «το εθνικό συμφέρον είναι η δημοκρατία».

Βορίδης ueber alles

2011-11-16T14:57:00.007+01:00

Σημερινή συνέντευξη του Βορίδη στο γαλλικό Minute. Ενδιαφέρουσα προσαρμογή για το γαλλικό κοινό. Το σουρεαλιστικό συμπέρασμα βέβαια του ανενημέρωτου Γάλλου αναγνώστη θα είναι ότι "οι ξένοι έρχονται στην Ελλάδα για να εκμεταλλευτούν τις κοινωνικές μας παροχές". Τ'ακούσαμε κι αυτό...

16 novembre 2011
EUROPE

«Minute »: Pourquoi avez-vous accepté d’intégrer ce gouvernement?

Makis Voridis: Ce gouvernement n’est pas basé sur le programme d’un parti, mais simplement
sur un objectif limité dans le temps (une cen tainede jours) : stabiliser la situation, sauver l’économie et garantir le financement de l’économie grecque. Il a donc un but très fédérateur, qui est de sortir la Grèce de la tourmente. Notre mission consiste à mettre en oeuvre les décisions prises lors du sommet européen du 26 octobre, car la participation du pays à la zone euro est en jeu – autrement dit, l’avenir de la Grèce, mais aussi, à bien des égards, l’avenir de l’Europe, car notre éviction pourrait avoir de terribles conséquences. L’enjeu est donc de taille et il était normal que nous répondions positivement à l’appel du premier ministre Lucas Papademos [ndlr: ex-viceprésident de la Banque centrale européenne, ancien de la banque américaine Goldman Sachs], puisqu’il a proposé une trêve générale et un «gouvernement d’entente et d’équilibre » dans l’intérêt de la nation. Le nouveau gouvernement est pressé par Bruxelles et le Fonds monétaire international (FMI) de ramener le plus rapidement possible notre pays, dont l’endettement atteint 162 % du PIB, à la stabilité économique..

Est-ce que cette cohabitation ne risque pas d’être difficile, voire stérile?

Nous devons, certes, faire fonctionner une équi pe ministérielle aux sensibilités politiques très diverses: c’est évidemment un défi, mais je crois que nous le relèverons tous. Et ce, à condition
que chaque parti accepte de mettre ses idéesde côté pour parer au plus pressé, qui est de réduire la dette. Nous éviterons tous de critiquer nos partenaires sur la place publique, même si
les discussions seront évidemment possibles en conseil des ministres. Le plus important est de concrétiser les mesures d’assainissement budgétaire de la Grèce, pour débloquer prochainement une tranche vitale de 8 milliards d’euros sur le premier prêt accordé par l’Union européenne. D’ailleurs, pour revenir à votre question, bien au-delà du risque de cohabitation difficile, il était important de montrer la volonté de la Grèce d’appliquer les engagements pris auprès de nos partenaires européens. Cette coalition, pratiquement et symboliquement, illustre la volonté générale de sortir le pays de la crise. C’est aussi une manifestation de cohésion nationale, face aux troubles internes qui ont pu agiter la Grèce.

Quelles solutions proposerez-vous?

Il y a de solides raisons d’espérer sortir de la crise. La solution primordiale, c’est de continuer le plan de financement prévu avec nos partenaires: effacement de 100 milliards d’euros de dette publique détenue par les banques, un prêt supplémentaire et une recapitalisation des banques
grecques. Sans cela, la stabilité est impossible. Ensuite, il faut réduire drastiquement le déficit
et équilibrer le budget, notamment en réduisant fortement le train de vie de l’Etat et de la fonction publique. Enfin, il faut redynamiser notre économie, nous montrer plus compétitifs et, bien sûr, lutter à tout prix contre la corruption.

L’implication du FMI et de l’UE dans vos affaires ne met-elle pas en péril la souveraineté de la Grèce?

C’est ainsi: il existe des lois européennes et des procédures appliquées à tous les membres de la zone euro lorsque le budget ou les éléments macroéconomiques sont déficients. Les contrôles
vont évidemment être accrus avec l’accord du 26 octobre…

N’est-ce pas un obstacle concernant la défense des intérêts de la Grèce? Par rapport à vos relations avec la Turquie, par exemple…

En fait, tout dépend du problème dont il pourrait être question. En l’état, je ne peux pas vous répondre sans un cas précis à traiter. Ce qui est sûr, c’est que si une menace grave pesait sur
l’intérêt national de la Grèce, je ferai mon devoir.

L’immigration semble également poser un grave problème social en Grèce…

L’immigration constitue effectivement un grand problème dans notre pays, mais si vous voulez bien, nous attendrons les élections législatives du 19 février pour en reparler! Tout le monde, au sein du gouvernement, ne partage pas notre programme concernant l’immigration. Ce que je peux vous dire, c’est que ce sera forcément un sujet abordé en conseil des ministres, car nous pensons que, pour résoudre la crise, il est indispensable de changer le code de la nationalité,
limiter drastiquement les aides sociales et inverser les flux migratoires.

Que pensez-vous des émeutes des Indignés?

C’est délicat… Je peux évidemment comprendre qu’il y ait beaucoup de mécontents. Bien des
gens rencontrent les pires difficultés à cause du chômage, ou des coupes qui ont été faites dans les salaires et les retraites; mais il est important de refuser la violence et d’établir un dialogue. Concrètement, il faut prendre le maximum de mesures sociales pour éviter l’aggravation de la situation des plus modestes de mes concitoyens. Mais il est tout aussi important de réformer l’état socialiste mis en place par la gauche, qui, structurellement, coûte une fortune et qui, finalement, est en partie à l’origine de la crise qui nous frappe. Cette faillite du système nous ramène d’ailleurs au problème de l’immigration, car les étrangers installés en Grèce, généralement illégaux, sont le plus souvent venus pour bénéficier de notre système d’assistance publique. Ce faisant, en cette période de crise, chaque euro qui leur est alloué manque cruellement aux plus pauvres d’entre nous.

[Propos recueillis par P. Cousteau]

Η μη πρόταση γάμου

2011-10-09T09:02:00.000+02:00

(Αφιερωμένο)

Milch

2011-07-22T23:30:00.003+02:00

Για την Αυστρία που έζησα τις τελευταίες δυο βδομάδες μπορώ να γράψω πολλά, ενδιαφέροντα, προσωπικά, γελαδερά, ιστορικά. Δεν θα το κάνω. Όχι γιατί βαριέμαι αλλά γιατί θέλω να μοιραστώ μόνο την πιο έντονη ανάμνηση από το Γκρατς με την επονομασία Milch. Το βίντεο δεν είναι φυσικά από το Γκρατς, έχει όμως τον καλύτερο ήχο που βρήκα στο γιουτούμπι. Πρόκειται για απόσπασμα από το μιούζικαλ Elisabeth. Ακολουθούν οι στίχοι γερμανιστί (δε θέλω γκρίνιες για το αμετάφραστο, είναι τουλάχιστον hochdeutsch, σε αντίθεση με αυτό που υπέστην δυο βδομάδες).

FRAUEN:
Wann gibt’s endlich Milch?
Warum wird uns nicht aufgemacht?

LUCHENI:
Heute keine Lieferung!

MÄNNER:
Wieder umsonst.
Die Kanne leer, wie so oft.
Umsonst gefrorn und gehofft, die halbe Nacht.

MENGE:
Jemand belügt uns.
Jemand betrügt uns.
Jemand hält uns für dumm.
Wir müssen hungern,
andere lungern
in den Palästen rum...
Schluss!

LUCHENI:
Wollt ihr wissen, wer die Milch euch nimmt?

MENGE:
Sag wer?

LUCHENI:
Die ganze Milch ist nur für sie bestimmt!

MENGE:
Für wen?

LUCHENI:
Für eure Kaiserin! Sie braucht sie für...

MENGE:
Für was?

LUCHENI:
... ihr Bad!

MENGE:
Was?

LUCHENI:
Ja!

FRAUEN:
Was für ein Skandal!

LUCHENI:
Ein Skandal!

FRAUEN:
Das hätt’ ich nie von ihr geglaubt!

LUCHENI:
Das hättet ihr nie von ihr geglaubt!

MÄNNER:
Kinder sterben, weil’s keine Milch gibt für sie...

LUCHENI:
Keine Milch für die Kinder!

MÄNNER:
... während sie badet darin...

LUCHENI:
Sie badet darin!

MÄNNER:
... und uns beraubt!

MENGE:
Was nützt das Klagen,
man muss verjagen,
die uns ins Unglück führ’n!

LUCHENI:
Verjagt, die euch ins Unglück führ’n!

MENGE:
Weg mit den Drohnen,
die uns nicht schonen –
Lasst sie die Volkswut spür’n!

LUCHENI:
Lass sie die Volkswut spür’n!

MENGE:
Schluss!

LUCHENI:
Wollt ihr hören, was die Kaiserin quält?

MENGE:
Sag, was?

LUCHENI:
Wenn sie in ihrem Kamm die Haare zählt,...

MENGE:
Wie das?

LUCHENI:
... weint sie vor Kummer,
denn sie trauert um...

MENGE:
Um was?

LUCHENI:
... ihr Haar!

MENGE:
Was?

LUCHENI:
Ja!

MENGE:
Zeit, sich zu wehren!

LUCHENI:
Höchste Zeit!

MENGE:
Wir woll’n sie lehren...

LUCHENI:
Wir woll’n sie lehren!

MENGE:
... dass man uns nicht verlacht.

LUCHENI:
Lasst euch nicht mehr verhöhnen!

MENGE:
Brot für die Armen!
Recht statt Erbarmen!
Nieder mit jeder Macht!

LUCHENI:
Freiheit für das Volk!

MENGE & LUCHENI:
Brüder seid bereit,
es ist soweit!
Schluss mit dem Leid! Sagt ja!
Die neue Zeit ist da!

Οι πλατείες κι οι πορείες

2011-06-11T02:13:00.004+02:00

Το ποστ αυτό γράφεται στο πλαίσιο του αφιερώματος "Πλατεία και Δημοκρατία".

Ο απολογισμός που μπορώ να κάνω για το Σύνταγμα δεν είναι αντιπροσωπευτικός γιατί δεν βρίσκομαι εκεί κάθε μέρα. Πηγαίνω όποτε και όσο μπορώ. Γι’αυτό δεν θα επιχειρήσω να κάνω συνολικό απολογισμό, μόνο να παραθέσω κάποιες σκέψεις που γυροφέρνω στο μυαλό μου με αφορμή τις πλατείες. Αρχικά προσπαθούσα να ταύτισω το εγχειρήμα με ό,τι καλούπια είχα ήδη στο κεφάλι μου, και για να το καταλάβω και για να το αναλύσω. Πορείες, συλαλλητήρια, πολιτικές συνελεύσεις. Όταν έπρεπε να το περιγράψω έλεγα: θυμίζει συνάθροιση προεκλογικής ομιλίας, αναμονή πριν τη συναυλία, συλλαληλητήριο για τη Μακεδονία, λαΐκό πανηγύρι επαρχίας. Και προσπαθώ τόσες μέρες να βρω τι κοινό έχουν αυτοί οι άσχετοι μεταξύ τους συνειρμοί. Βρήκα δύο. Το ένα είναι το πλήθος. Ατέλειωτοι άνθρωποι μαζεμένοι σε παρέες, πηγαδάκια που έχουν συγκεντρωθεί για έναν σκοπό σε κάποιο μέρος. Για ν’ακούσουν τον ηγέτη, τον τραγουδιστή, το εθνικό κάλεσμα. Κοινή συνισταμένη, το εξωτερικό γεγονός που τους ενώνει. Αυτό ήταν εύκολο, πολλές αναλύσεις διαβάζουμε τελευταία για την έννοια του πλήθους, την κινητήριο αυτή δύναμη που μπορεί να κάνει θαύματα μόνο και μόνο λόγω του όγκου της.

Το δεύτερο που μου πήρε μέρες να το προσδιορίσω ήταν πιο χωροταξικό. Αναρωτιόμουν γιατί σε καμία περιγραφή δεν μου ερχόταν η εικόνα της πορείας στο μυαλό μου, ενώ τα επιμέρους χαρακτηριστικά περισσότερο πολιτικά είναι παρά οτιδήποτε άλλο. Και τελικά το βρήκα: Η στατικότητα της πλατείας. Σε αντίθεση με τι; Με την κινητικότητα της πορείας. Στην πορεία ξεκινάς με καθορισμένο από πριν στόχο. Έχεις αρχή, μέση, τέλος και ειρμό. Φωνάζεις συνθήματα, δεν εγκαταλείπεις το μπλοκ και μένεις οχυρωμένος στις αλυσίδες όταν χτυπάνε τα ΜΑΤ. Όσο μπορείς. Στόχος είναι ν’ακουστείς, να συσπειρωθείς και να ταυτιστείς με την αναγνωρισιμότητα που σου προσφέρει το μπλοκ, την προσωπική σου ανωνυμία και τα συνθήματα που υπερβατικά ενώνουν σε μια φαντασιακή κοινότητα κοινών διεκδικήσεων. Διεκδικήσεων προσεκτικά ορισμένων από πριν και σχεδόν σχεδιασμένων με μοιρογνωμόνιο. Ξέρεις απόλυτα ποια είναι τα διακυβεύματα και το μόνο που μπορεί να σε εκπλήξει είναι κάποια ευφάνταστα συνθήματα (δεν λέω για τους μπάτσους, αυτό δεν είναι πια έκπληξη). Για να είσαι σωστός διαδηλωτής μένεις οχυρωμένος στις αλυσίδες του μπλοκ σου, αλλιώς, αν περιφέρεσαι δεξιά-αριστερά προσπαθώντας να βγάλεις άκρη με τα υπόλοιπα μπλοκ ή να μετρήσεις κεφάλια ή να βγάλεις καμιά πανοραμική, κατατάσσεσαι πάραυτα στην κατηγορία του Γιαπωνέζου τουρίστα και όχι σ’αυτήν των σοβαρών και συνειδητοποιημένων διαδηλωτών. Αν έπρεπε να χαρακτηρίσω από χωροταξικής άποψης μια πορεία η λέξη που θα επέλεγα είναι «κατακερματισμός». Όχι ιδεολογικός, ούτε πολιτικός, αυστηρά γεωγραφικός. Ο γεωγραφικός κατακερματισμός αποτελεί προϋπόθεση της ιδεολογικής σύμπνοιας σε καθεστώς πορείας. Στην πορεία πας για να εκτελέσεις το χρέος που έχεις ιδεολογικά αναλάβει από πριν, σχεδόν εργολαβικά. Δεν πας όμως για να ζυμωθείς με άλλους ανθρώπους, με διαφορετικές ιδέες, δεν πας για να δεις ή να κάνεις την έκπληξη. Φανταστείτε μια πορεία όπου όλοι οι συμμετέχοντες περιφέρονται άτακτα πάνω-κάτω, μιλάνε με όποιον βρουν μπροστά τους και διαπραγματεύονται το τελικό διακύβευμα. Μια τέτοια εικόνα θα ακύρωνε την ίδια την έννοια της πορείας, η οποία εκκινεί από κάπου και τερματίζει κάπου αλλού, έχοντας προκαθορισμένα αιτηματα και στόχους. Υλικός στόχος είναι να τερματίσουν όλα τα μπλοκ στην γραμμή του ορισμένου από πριν τέρματος και να «διαλυθούν ησύχως», ενώ η συνεκτική της δύναμη είναι η πειθαρχεία στον τρόπο που κινούμαστε. Η τελική ένωση μέσω του κατακερματισμού. Λόγω της φύσης του εγχειρήματος.

Στις πλατείες συμβαίνει το αντίθετο. Και γι’αυτό, ενώ η μαζική προσέλευση παραπέμπει εν πρώτοις σε πορεία, κανένα άλλο στοιχείο δεν θυμίζει αυτού του τύπου την έκφραση. Γι’αυτό για τις πλατείες ο χωροταξικός όρος που θα επέλεγα είναι «ζύμωση». Ζύμωση όλων των τύπων: πολιτική, ιδεολογική, κοινωνική, προσωπική, συλλογική. Εκεί επιβάλλεται η –σχεδόν άναρχη- κινητικότητα των συμμετεχόντων σε όλο το εύρος του χώρου που οι ίδιοι πολύ συγκεκριμένα έχουν ορίσει. Ενώ η κινητικότητα του χώρου της πορείας στηρίζεται εν πολλοίς στην στατικότητα των συμμετεχόντων μέσα σ’αυτή, η στατικότητα της πλατείας επιτρέπει, σχεδόν επιβάλλει την κινητικότητα των συμμετεχόντων. Γι’αυτό η πλατεία ως έννοια είναι πολύ πιο ευέλικτη ως προς το ποιόν των υποκειμένων που την απαρτίζουν. Δεν χρειάζεται να «δηλώσουν» εκ των προτέρων σαφή ιδεολογική τοποθέτηση, δεν κατεβαίνουν υποχρεωτικά υπό την σκέπη ενός φορέα/συνδικαλιστικού οργάνου/παράταξης/κόμματος. Γι’αυτό και τα όρια εντός του –κατά τα άλλα- ευκρινώς ορισμένου χώρου είναι σαφώς πιο ρευστά, πιο ευέλικτα, και τελικά πιο προσπελάσιμα. Η φυσική δρασκελιά που σε μεταφέρει από τον έναν χώρο στον άλλον, στην πλατεία μπορεί να σε μεταφέρει και σε διαφορετικό ιδεολογικό σύμπαν. Γι’αυτό και στην αρχή δεν μπορούσα να εξηγήσω γιατί κάθε φορά κατέληγα με διαφορετικές παρέες, σε διαφορετικό παρτέρι, με περισσότερους αγνώστους απ’ό,τι γνωστούς, κι όλο αυτό με τεράστια φυσικότητα. Η προσλαμβάνουσα εικόνα δηλαδή αλλάζει κάθε φορά ανάλογα με τους ανθρώπους με τους οποίους μιλάς, με το εκάστοτε πηγαδάκι, με την πάνω ή την κάτω πλατεία. Είναι σαν να έχεις μια μαγική εικόνα που μεταβάλλεται κάθε φορά που στρέφεις τον φακό σου κατά λίγες μοίρες. Η πανοραμική δε εικόνα της ευρυγώνιας λήψης δείχνει κάτι παραπάνω από ανθρώπινες κουκίδες. Δείχνει την πολυμορφία ενός μικρόκοσμου αρκετά αντιπροσωπευτικού της ελληνικής κοινωνίας. Γι’αυτό κι η εικόνα που με ξένισε στην αρχή, αυτή του «ό,τι νά’ναι», που δεν παραπέμπει σε μια συγκεκριμένη μερίδα ανθρώπων με διακριτά χαρακτηριστικά, αλλά σε πολλές και διαφορετικές πραγματικότητες, στο τέλος συνειδητοποίησα ότι αποτελεί συστατικό στοιχείο της πλατείας. Στην πορεία ξέρεις τι να περιμένεις, φαντάζεσαι από πριν τα πρόσωπα, αν όχι τα επιμέρους χαρακτηριστικά τους, τουλάχιστον το στιλ, την εμφάνιση και σε γενικές γραμμές τις απόψεις τους. Στην πλατεία, πέρα από παρατηρήσεις τόσο γενικόλογες που καταντούν αφόρητη κοινοτοπία, δεν μπορείς να κατατάξεις το πλήθος στα γνωστά σχήματα με τα οποία έχεις μάθει να πορεύεσαι τόσα χρόνια.

Το στοίχημα λοιπόν της πλατείας, ο τελικός στόχος αν θέλετε, δεν είναι μόνο τα συνθήματα, οι διεκδικήσεις και η αυτοοργάνωση. Το στοίχημα είναι πάνω απ’όλα η ζύμωση διαφορετικών μεταξύ τους ανθρώπων, η αλληλεπίδραση που μπορεί να έχει η συνάντησή τους και το αποτέλεσμα που αυτή μπορεί να επιφέρει. Δεν ξέρω αν η ζύμωση αυτή θα οδηγήσει σε άμεσα και χειροπιαστά αποτελέσματα (κανείς δεν μπορεί να το ξέρει), αυτό που ξέρω σίγουρα πάντως είναι ότι η εμπειρία της πλατείας θ’αφήσει στους συμμετέχοντες, ανεξάρτητα από την πρακτική έκβαση του εδώ και του τώρα, κάτι ανεκτίμητο: την πολιτική παρακαταθήκη της δυνητικής ανατροπής που μπορεί να προέλθει από την κινητοποίηση του στατικού.

ΥΓ. Το ποστ αυτό συνειδητά δεν εστιάζεται στο τι ακριβώς συμβαίνει αυτές τις μέρες στην πλατεία. Όταν η δράση προηγείται, η ανάλυση δεν μπορεί παρά να περιμένει.

Με τους πολλούς, ουσιαστικά όμως

2011-05-31T21:32:00.002+02:00

(Σχόλιο στον βιβλιοθηκάριο με τον εμπνευσμένο τίτλο.)

Για όποιον πιστεύει ότι οι άνθρωποι δεν είναι όχλος που πρέπει να τον νουθετήσουν ή να τον χειραγωγήσουν κάποιοι ηγέτες, αλλά πολίτες που πρέπει να έχουν άποψη και που έχουν το δικαίωμα να διαμαρτύρονται, το ότι είναι τόσες μέρες τόσοι άνθρωποι στους δρόμους δεν μπορεί παρά να είναι καταρχήν θετικό. Ωστόσο, αντί απλώς να παρασυρθούμε απ’τη χαρά μας που έχει βγει ο κόσμος στους δρόμους, που κάτι δείχνει να κινείται με τον τρόπο που μας αρέσει να κινείται -δηλαδή από τα κάτω- ίσως πρέπει να σταθούμε λίγο κριτικά απέναντι σ’αυτό που συμβαίνει. Όχι τόσο απέναντι σ’αυτούς που συμμετέχουν, όσο απέναντι στον τρόπο που εκλαμβάνουμε εμείς τα τεκταινόμενα, δηλαδή απέναντι στους ίδιους μας τους εαυτούς κι απέναντι σ’αυτό που (νομίζουμε ότι) είμαστε.

Αν λοιπόν είμαστε απαλλαγμένοι από ελιτισμούς, δεξιούς (οι διαμαρτυρίες είναι ανομία, οι άνθρωποι όχλος) ή αριστερούς (οι προλετάριοι είναι καλοί αλλά αδαείς, χρειάζεται μια επαναστατική πρωτοπορία για να τους αφυπνίσει και να τους καθοδηγήσει), θεωρούμε ότι έχουμε μπροστά μας ένα πολύμορφο πλήθος που σταδιακά πολιτικοποιείται και άρα προφανώς θα μετατραπεί κάποια στιγμή σ’αυτό που τόσο θέλουμε: πολιτικό υποκείμενο, πολίτες που θα ορίζουν οι ίδιοι τις τύχες τους. Ωραία. Μήπως όμως αυτή η εικόνα στηρίζεται εν πολλοίς στους ευσεβείς μας πόθους;

Μήπως νομίζουμε ότι θα λυθεί ως δια μαγείας απ’τη μια στιγμή στην άλλη το βασικό πρόβλημα που προσπαθεί να λύσει εδώ και πολλά χρόνια αυτό το κομμάτι της Αριστεράς που έχει απορρίψει τον λενινιστικό-σταλινιστικό ελιτισμό; Το πρόβλημα -πρόβλημα που έχουν αντιμετωπίσει όλες οι επαναστάσεις που έχουν γίνει στο όνομα της συμμετοχής των πολλών στην εξουσία- έχει να κάνει με το εξής: αν δεν δεχόμαστε ότι πρέπει να υπάρχει μια επαναστατική πρωτοπορία που να καθοδηγεί όλους τους υπόλοιπους, πώς θα υπάρχει ταυτόχρονα πολυφωνία, αλλά και μια συγκροτημένη δύναμη που θα θέτει τα αιτήματα και τους στόχους και θα καταστρώνει στρατηγική; Με άλλα λόγια, πώς θα κάνουμε μια πραγματικά δημοκρατική επανάσταση;

Κι αυτό έχει να κάνει και με τη στιγμή της επανάστασης, και με το καθεστώς που θα εγκαθιδρύσει η επανάσταση: πώς, σε βάθος χρόνου, θα ορίζουμε όλοι μαζί το κοινό μας καλό; Επανάσταση που την κάνει μια πρωτοπορία, ενώ το μεγάλο μέρος του λαού μένει αμέτοχο, δεν δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ένα δημοκρατικό καθεστώς. Επανάσταση που γίνεται από ένα πλήθος που ακόμα δεν έχει αποφασίσει πώς να συγκροτηθεί, επίσης κινδυνεύει να μην έχει ως αποτέλεσμα ένα δημοκρατικό καθεστώς. Αυτό που κάνει μια επανάσταση είναι να αλλάξει εντελώς τους όρους συγκρότησης του πολιτικού συστήματος. Οποιαδήποτε εγγύηση ή δικλείδα ασφαλείας τυχόν υπάρχει εξουδετερώνεται στο όνομα του επαναστατικού δικαίου. Επομένως, για να είναι δημοκρατική, πρέπει να εξασφαλιστεί ότι αυτό το επαναστατικό δίκαιο δεν θα γίνει μονοπώλιο των λίγων, δεν θα μπορεί μία ομάδα να το χρησιμοποιήσει για να νομιμοποιήσει τη δική της κυριαρχία. Αυτό είναι εφικτό μόνο με τη συνειδητοποίηση και την ουσιαστική συμμετοχή του μεγαλύτερου δυνατού αριθμού πολιτών.

Όχι ότι έχουμε να κάνουμε αυτή τη στιγμή με μια επαναστατική κατάσταση που θα οδηγήσει σε ανατροπή του πολιτεύματος. Ούτε και ξέρουμε -πέρα από μερικές σκόρπιες ενδείξεις- αν όλοι ή πολλοί ή οι περισσότεροι απ’αυτούς που συμμετέχουν στις διαμαρτυρίες των τελευταίων ημερών είναι ή δεν είναι συνειδητοποιημένοι και πολιτικοποιημένοι. Ας σταθούμε όμως κριτικά απέναντι στους δικούς μας ευσεβείς πόθους και τον δικό μας συναισθηματισμό, για να μην ξεχάσουμε ότι έχουμε ακόμα να λύσουμε ένα πολύ βασικό πρόβλημα: πώς θα υπάρξει ουσιαστική πολιτική συμμετοχή των πολλών; Αν δεν κρατάμε αυτό το ερώτημα διαρκώς στο μυαλό μας, ή αν νομίζουμε ότι μπορεί να λυθεί ως δια μαγείας, κινδυνεύουμε όχι μόνο να απογοητευτούμε (αν τελικά η παρούσα κατάσταση δεν οδηγήσει εκεί που θα θέλαμε), αλλά ακόμα και να στραφούμε σ'αυτό που νομίζαμε ότι είχαμε ξεπεράσει: στην αναζήτηση μιας πρωτοπορίας.

Η ζωή πάντα σου δίνει λύσεις

2011-05-14T14:14:00.010+02:00

Έστω ότι έχεις ένα πρακτικό πρόβλημα. Και δυσκολεύεσαι να το λύσεις. Ας πάρουμε ένα τυχαίο παράδειγμα: το πρωί πλένεις το σλίπινγκ μπαγκ σου, αλλά για κάποιον αδιευκρίνιστο λόγο το πλυντήριό σου δεν το στύβει. Αποτέλεσμα: γεμίζεις όλο το σπίτι νερά μέχρι να το βγάλεις στο μπαλκόνι. Το πρόβλημά σου όμως δεν είναι αυτό, αλλά ότι θα πρέπει να βρεις τρόπο να το στεγνώσεις γρήγορα γιατί περιμένουν κι άλλα πλυντήρια. Και σκέφτεσαι πιθανές εναλλακτικές.

Η πρώτη είναι να το απλώσεις στα γρασίδια και να περιμένεις να στεγνώσει. Καλό αν θες να ξενιτευτείς και να το συνδυάσεις με πικ-νικ. Κακό αν μένεις στο κέντρο και το κοντινότερο σε πρασινάδα είναι ο τριών πόντων ξεραμένος βασιλικός που φυτοζωεί στο μπαλκόνι.

Λύση διαμερίσματος: το τυλίγεις σε σκουπιδοσακούλα, το πιάνεις από παντού με μανταλάκια, το απλώνεις στη φορμάικα και περιμένεις να στεγνώσει αλά τραχανάς. Καλό αν του κάνεις κι αέρα από πάνω με φύλλο φοινικιάς για να στεγνώσει σε 45 μέρες. Κακό αν έχεις δυο δράμια μυαλό για να σκεφτείς ότι αυτή είναι συσκευασία της γιαγιάς σου για να μην στάζει το τάπερ στο ψυγείο.

Λύση εξτρίμ-σπορ: Βρίσκεις σεληνιακό τοπίο με μηδενική βαρύτητα ή εναλλακτικά τραμπολίνο. Μπαίνεις μέσα στο σλίπιγκ-μπαγκ, το κλείνεις ερμητικά, κι όταν δεν υπάρχει διέξοδος από πουθενά χοροπηδάς φρενιασμένα μέχρι α) να πέσεις ξερός, β) να έρθουν τα ανθρωπάκια με τα άσπρα να σε μαζέψουν, γ) να κερδίσεις λάιβ στον Αυτιά ως χαζοχαρούμενο αντίδοτο στην κρίση/τις ουρές στο ΙΚΑ/την ορθολογική σκέψη. Καλό αν επιδιώκεις οτιδήποτε απ'τα παραπάνω. Κακό αν δεν έχεις πρόχειρο τραμπολίνο.

Αλλά όπως μας προϊδεάζει και ο τίτλος του πρόχειρου αυτού ποστ, υπάρχει πάντα και η σοφή λύση που σου δίνει η ίδια η ζωή, κυρίες και κύριοι. Απολαύστε υπεύθυνα:

Και εξηγώ: Κατοικοεδρεύεις στην πολυκατοικία που απεικονίζεται στην φωτογραφία. Είσαι στο μπαλκόνι σου και απλώνεις το σλίπιγκ-μπαγκ ελπίζοντας να πέσει ξηρασία/να βγάλει ήλιο/να προσγειωθεί ένας εξωγήινος στο μπαλκόνι σου με σεσουάρ και να το φυσάει μέχρι να στεγνώσει. Και τότε...σκάνε μέσα σε 5 δευτερόλεπτα 3 μολότοφ από κάτω. Μία στην είσοδο της αστυνομίας, μία στο μπροστινό αυτοκίνητο και μια τρίτη προς τη λαϊκή για ξεκάρφωμα. Καλό γιατί το σλίπιγκ-μπαγκ καίγεται άρα δεν σε απασχολεί πια πόσο θα του πάρει να στεγνώσει. Κακό γιατί τινάζεις τ'αποκαΐδια απ'όλο το μπαλκόνι/το σπίτι/τον ξερό βασιλικό και αγοράζεις καινούριο σλίπιγκ-μπαγκ που σου χρειαζόταν έτσι κι αλλιώς. Καμιά φορά μένω άναυδη με την προνοητικότητα του Σύμπαντος...

A glimpse of (a part of) the New World (3)

2011-05-10T13:23:00.011+02:00

Lower East Side: αστική ανάπτυξη (δηλ. gentrification)

Προς την Chinatown: κτίρια της "παλιάς" Νέας Υόρκης

Η θέα από το Staten Island ferry

Lower Manhattan - Financial district: η παλιότερη περιοχή της Νέας Υόρκης με παλιά χαμηλά κτίρια και σύγχρονους ουρανοξύστες

Lower Manhattan - Financial district: το χρηματιστήριο της Wall street (με πολλούς τουρίστες)

Lower Manhattan - Financial district: παλιότεροι και νεότεροι ουρανοξύστες

Lower Manhattan - Financial district: Ground zero

Lower Manhattan - Tribeca: θέα απ'την παραλία

Midtown: Columbus Circle (στο νοτιοδυτικό άκρο του Central Park)

A glimpse of (a part of) the New World (2)

2011-05-09T13:25:00.008+02:00

Από το Soho προς τα πολύ πιο ενδιαφέροντα Greenwich Village και West Village

Κινητοποίηση κατοίκων της περιοχής

Εκκλησία του Greenwich Village, δίπλα στο New York University

Περίεργα μέρη όσες εκκλησίες είδα: κάτι μεταξύ ναού, κοινοτικού κέντρου, κι ενδεχομένως διαφήμισης ενός δόγματος ή εστίας προβληματισμού και δράσης - ανάλογα με την εκκλησία.

Washington Square Park: πάντα γεμάτο κόσμο (είναι δίπλα και το New York University)

Η αψίδα του Washington Square Park: τα βράδια πάντα κάποιος παίζει μουσική

Η apple είναι θρησκεία (και προφήτες της οι Νεοϋρκέζοι)

A glimpse of (a part of) the New World (1)

2011-05-08T11:43:00.015+02:00

Times Square (ή το γύφτικο παζάρι, american edition): όπου η νύχτα γίνεται μέρα

Η πόλη όπου όλα φαντάζουν τεράστια (εδώ Midtown)

Κι ένα μικρότερο χαρακτηριστικό κτίριο (προς το East Village)

Το τζαμί της περιοχής σας

Εδώ ζηλεύουμε (East Village, απέναντι από το Tompkins Square Park)

Tompkins Square Park: μποέμ της Κυριακής και άστεγοι

Άλλη όψη του East Village

Στα σύνορα East Village και Soho

Soho: ψώνια

Ένα χρήσιμο ανάγνωσμα

2011-04-22T17:04:00.003+02:00

Αφήστε τις δικές μου μπούρδες και διαβάστε αυτό:
Αντώνης Λιάκος, "Μερικές ιδέες για να σκεφτούμε διαφορετικά την κρίση" (απ'το books' journal).

(Το επισημαίνει κι ο Δύτης σε σχόλιο στο προηγούμενο ποστ).

Τι να φταίει;

2011-04-13T12:22:00.006+02:00

Εδώ και τουλάχιστον έναν χρόνο συζητάμε τι (ή ποιος) φταίει τελικά για την κατάσταση στην οποία βρίσκεται η Ελλάδα. Τα επιχειρήματα στις σχετικές συζητήσεις επαναλαμβάνονται ad nauseam και συνήθως είναι εξοργιστικά επιφανειακά. Είναι όμως ενδιαφέρον να τοποθετηθούν σε μια ιστορική συνέχεια. Το ερώτημα δεν είναι καινούριο, γι’αυτό δεν είναι κι οι απαντήσεις καινούριες. Επιπλέον, όλη αυτή η συζήτηση δεν είναι μόνο ελληνική.

Τουλάχιστον από τον 19^ο αιώνα, οι αναπτυγμένες χώρες και οι ελίτ των «υπανάπτυκτων» χωρών προσπαθούσαν να ερμηνεύσουν τις αιτίες αυτής της «υπανάπτυξης» την οποία αντιλαμβάνονταν σε τουλάχιστον τρία επίπεδα: στο οικονομικό επίπεδο ως φτώχεια και αδυναμία ορισμένων χωρών να αναπτύξουν παραγωγική βάση ∙ στο κοινωνικό και/ή πολιτισμικό επίπεδο ως συντηρητισμό και προσκόλληση σε παρωχημένες αντιλήψεις (για παράδειγμα θρησκευτικές) ∙ στο πολιτικό επίπεδο, όπου θεωρούσαν ότι ορισμένοι λαοί ήταν ανίκανοι να αυτοδιοικηθούν και άρα «έπρεπε» να βρίσκονται υπό την κηδεμονία της αποικιοκρατίας ή ενός διδακτορικού καθεστώτος, ή έβλεπαν ότι αναπαραγόταν διαρκώς ένα διεφθαρμένο πολιτικό σύστημα.

Συνήθως, οι ερμηνείες που δίνονταν ήταν απλουστευτικές, πολύ συχνά ρατσιστικές, και πάντα βόλευαν αυτούς που τις έδιναν, δηλαδή τους κυρίαρχους. Τα βασικά επιχειρήματα δεν ήταν δύσκολο να βρεθούν, καθώς είχαν ήδη χρησιμοποιηθεί από τις ελίτ των αναπτυγμένων χωρών για να εμπεδώσουν την κυριαρχία τους στο εσωτερικό των χωρών τους, πρωτίστως την οικονομική κυριαρχία τους, με το επιχείρημα ότι η αστική ελίτ πρέπει να έχει τον έλεγχο των κεφαλαίων επειδή οι αστοί είναι οι πλέον κατάλληλοι για να διαχειριστούν την οικονομία και να παραγάγουν πλούτο ∙ οι φτωχοί είναι τεμπέληδες ή ανίκανοι, είναι τέλος πάντων αυτοί που δεν έχουν τις αρετές του homo economicus. Γι’αυτό άλλωστε κι οι πολιτικές για τη φτώχεια ήταν συνήθως σχεδιασμένες με τρόπο που να ταπεινώνει τους φτωχούς: να έχουν τον χαρακτήρα φιλανθρωπίας και να μην εξασφαλίζουν μια αξιοπρεπή διαβίωση, γιατί αυτό θα σήμαινε ότι εξαλείφονται τα κίνητρα για εργασία κι ότι αναγνωρίζεται πως δεν ευθύνεται το ατόμο για τη φτώχεια του, αλλά οι κοινωνικές συνθήκες.

Τα επιχειρήματα αυτά χρησιμοποιήθηκαν με μεγάλη επιτυχία και στην περίπτωση των «υπανάπτυκτων» χωρών. Η modernization theory (εδώ μερικές βασικές πληροφορίες) είναι ένα έξοχο παράδειγμα που δείχνει πώς οι φτωχές χώρες (όπως ακριβώς τα φτωχά άτομα) μπορούν να θεωρηθούν ως εξ’ολοκλήρου υπεύθυνες για την κατάστασή τους. Τουλάχιστον η modernization theory προσπαθεί να είναι κόσμια. Αντιθέτως, οι αντίστοιχες συζητήσεις του 19^ου αιώνα ήταν ξεκάθαρα ρατσιστικές, καθώς, επανερμηνεύοντας και επεκτείνοντας το αρχικό επιχείρημα (αυτό που στρεφόταν εναντίον των φτωχών) θεωρούν την υπανάπτυξη εγγενές χαρακτηριστικό ολόκληρων λαών.

Επιχειρήματα αυτού τους είδους εξακολουθούν να διατυπώνονται, περισσότερο ή λιγότερο σκόπιμα και συνειδητά, και πάντως προδίδοντας ανεπάρκεια (γιατί σαφώς και προδίδει επιστημονική ανεπάρκεια η αδυναμία να βρεθεί μια πραγματική ερμηνεία για την «υπανάπτυξη»). Υπάρχουν πρόσφατα ελληνικά παραδείγματα, κυρίως σε σχέση με την πολιτική «υπανάπτυξη»: από την ιστοριογραφική παραγωγή τη σχετική με το σύγχρονο ελληνικό κράτος δεν λείπουν οι ερμηνείες (αν μπορούν αυτές οι ταυτολογίες να ονομαστούν ερμηνείες) που αποδίδουν την αδυναμία οργάνωσης του ελληνικού κράτους ή την πολιτική αστάθεια της Ελλάδας για πολλές δεκαετίες σε μια εγγενή «διαφθορά» ή «ανομία». Πρόχειρα, έρχονται στο μυαλό και τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ που υιοθέτησαν αυτή την οπτική: η «Μεγάλη Αλλαγή» της ΝΕΤ και το «1821» του Σκάι (εδώ πολύ καλή κριτική του Μ. Σαρηγιάννη).

Η ανάπτυξη των κοινωνικών επιστημών, αλλά και τα ερωτήματα που έθεσε η αριστερή σκέψη, είχαν ως αποτέλεσμα να δοθεί μια άλλη απάντηση στο ερώτημα «ποιος/τι φταίει», στον αντίποδα της προηγούμενης. Οι κοινωνικές συνθήκες άρχισαν να λαμβάνονται πολύ πιο σοβάρα υπόψιν, όπως και οι παγκόσμιες ισορροπίες, στην περίπτωση «υπανάπτυκτων» χωρών. Θεωρήθηκε λοιπόν ότι οι φτωχοί δεν έχουν κάποιο ελάττωμα: η φτώχεια είναι αποτέλεσμα των κοινωνικών ανισοτήτων. Σε σχέση με τα κράτη, μελετήθηκαν φαινόμενα όπως η αποικιοκρατία κι αναπτύχθηκαν θεωρίες όπως η dependency theory (βλ. εδώ – ένας απ’τους πιο γνωστούς στην Ελλάδα εκπροσώπους της είναι ο Σαμίρ Αμίν) και η world-systems approach (βλ. εδώ – κύριως εκφραστής της ο Immanuel Wallerstein), σύμφωνα με τις οποίες υπάρχει ένας διεθνής καταμερισμός εργασίας, στον οποίο ορισμένα κράτη έχουν τη δυνατότητα να επιβάλλουν τη μορφή που θα πάρουν οι οικονομικές συναλλαγές, προς όφελος δικό τους και εις βάρος των χωρών της περιφέρειας, που μένουν εσαεί εξαγωγείς πρώτων υλών (στην καλύτερη περίπτωση), άμεσα εξαρτημένες από ροές κεφαλαίου τις οποίες δεν ελέγχουν και με ελλειματικό ισοζύγιο συναλλαγών.

Ούτε αυτή η δεύτερη προσέγγιση λύνει όλες τις απορίες, και πρέπει να χρησιμοποιείται με προσοχή. Τραβηγμένη στα άκρα, μπορεί για παράδειγμα να οδηγήσει σ’έναν άκριτο οικονομισμό που αντικαθιστά τη «βούληση του Κυρίου» με τη «βούληση του Κεφαλαίου» (βλ. Ινσέλ). Επιπλέον, μπορεί να χρησιμοποιηθεί απλώς για να εμπεδώσει την κυριαρχία μιας τάξης κεφαλαιοκρατών στο εσωτερικό μιας χώρας της περιφέρειας, προτάσσοντας έναν δρόμο εθνικής ανάπτυξης: αν θεωρήσουμε ότι το μόνο πρόβλημα είναι ο διεθνής καταμερισμός εργασίας, οι όποιες ταξικές διαχωριστικές γραμμές τοποθετούνται όχι μέσα στην χώρα, αλλά στο εξωτερικό, μεταξύ «καπιταλιστών» κρατών του κέντρου και «προλετάριων» κρατών της περιφέρειας, ή, με άλλα λόγια, οι «δικοί μας» (εθνικοί) καπιταλιστές είναι καλοί καπιταλιστές (έχω την αίσθηση, χωρίς να έχω στοιχεία γι’αυτό, ότι αυτή περίπου ήταν η οπτική του ΠΑΣΟΚ των δεκαετίων του ’70 και του ’80). Μια πιο αριστερή ανάγνωση, με την ίδια οικονομιστική λογική όμως, προτάσσει ως στόχο όχι τη δημιουργία μιας εγχώριας αστικής τάξης, αλλά τη συγκρότηση ενός κράτους-καπιταλιστή, ξεχνώντας ότι έτσι αγνοείται ο βασικός στόχος του ξεπεράσματος του κράτους και το κατεξοχήν αριστερό πρόταγμα της αμφισβητήσης κάθε είδους σχέσεων εξουσίας. Σε γενικές γραμμές, ωστόσο, αυτή η δεύτερη προσέγγιση μπορεί να (και έχει) αποτελέσει αφετηρία για συζητήσεις που εμβαθύνουν πολύ περισσότερο στα αίτια των προβλημάτων.

Σ’αυτό το πλαίσιο νομίζω ότι τοποθετείται κι η σημερινή συζήτηση για το «ποιος/τι φταίει» αλλά και, πιο συγκεκριμένα, η συζήτηση γύρω απ’το ντοκιμαντέρ Debtocracy. Το Debtocracy πέφτει σε ορισμένες απ’τις παγίδες της δεύτερης απ’τις δύο προσεγγίσεις που περιέγραψα. Tονίζει κυρίως τα εξωτερικά αίτια της κρίσης (τη διεθνή οικονομική συγκυρία, τις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης) με τρόπο που δίνει την εντύπωση ότι η κρίση ήταν περίπου ένα οργανωμένο σχέδιο του "κέντρου" εναντίον της "περιφέρειας". Κυρίως, όμως, παρουσιάζει και αυτά τα αίτια και τις εσωτερικές πολιτικές πραγματικότητες της Ελλάδας σαν να υπάρχουν πέρα και πάνω απ’τους πολίτες. Αν ένα πράγμα δείχνουν τα παραδείγματα της Αργεντινής και του Ισημερινού, που παρουσιάζονται στο Debtocracy, είναι ότι τα πράγματα σ’αυτές τις χώρες άλλαξαν όταν οι πολίτες πήραν την κατάσταση στα χέρια τους. Αν θεωρήσουμε ότι όλες οι πολιτικές επιλογές των τελευταίων περίπου 30 χρόνων μάς έχουν έρθει ουρανοκατέβατες, πώς θα συνειδητοποιήσουμε ότι είναι στο χέρι μας να τις αλλάξουμε; Εκστασιάστηκε ή δεν εκστασιάστηκε μια ολόκληρη κοινωνία – πλην εξαιρέσεων – με το «όραμα» των Ολυμπιακών Αγώνων; Δεν είναι αλήθεια ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος αυτής της κοινωνίας δηλώνει εμπιστοσύνη στον στρατό και στηρίζει τη συνέχιση των αμυντικών δαπανών; Τελικά, η προσέγγιση αυτή κινδυνεύει άθελά της να συναντηθεί με την προσέγγιση στην οποία εναντιώνεται: αν, για όσους θεωρούν ότι «φταίμε όλοι», οι πολίτες είναι ένας άξεστος, υπανάπτυκτος λαουτζίκος, το Debtocracy κινδυνεύει να μας αφήσει με την εντύπωση ότι ο λαός άγεται και φέρεται, ότι για παράδειγμα δεν ήξερε τι έκανε όταν ενθουσιαζόταν με τους Ολυμπιακούς Αγώνες, ότι ήταν αμέτοχος στις πολιτικές αποφάσεις ∙ αν τελικά είμαστε τόσο ανήμποροι, πώς λοιπόν θα πάρουμε την κατάσταση στα χέρια μας;

Τούτων λεχθέντων, θεωρώ τουλάχιστον γελοίο να επιτίθενται στο Debtocracy όσοι, με μια λογική που συνάδει πλήρως με την πρώτη απ’τις δύο προσεγγίσεις που ανέφερα, δεν έχουν να μας προσφέρουν άλλη ερμηνεία για την κρίση παρά μόνο ότι φταίμε γενικώς και αοριστώς όλοι εμείς οι άθλιοι ιθαγενείς που ποτέ δεν καταφέραμε να οργανωθούμε, να παράγουμε, να πληρώνουμε φόρους. Το Debtocracy, αν μη τι άλλο, προσπαθεί να βρει πιο ουσιαστικές απαντήσεις (όσο κι αν μπορούν να υπάρξουν αντιρρήσεις γι’αυτές που τελικά προτείνει). Τελικά, αποτελεί όντως μια «παραδειγματική προσπάθεια», όχι τόσο για το περιεχόμενό του όσο για τον τρόπο με τον οποίο υλοποιήθηκε, ο οποίος του δίνει και το καταλυτικό επίχειρημα: αν δεν μου αρέσει, ας μπω κι εγώ στον τεράστιο κόπο που κόστισε στους δημιουργούς του για να προβάλω τη δική μου άποψη.

Δωρεάν

2011-02-17T11:36:00.002+01:00

Δωρεάν

Δωρεάν ζούμε, δωρεάν ∙

Ο αέρας είναι δωρεάν, το σύννεφο δωρεάν ∙

Η ρεματιά, η κορφούλα δωρεάν ∙

Η βροχή κι η λάσπη δωρεάν ∙

Τα αυτοκίνητα, απέξω,

Τα σινεμά, στην πόρτα,

Οι βιτρίνες είναι δωρεάν ∙

Το ψωμοτύρι όχι, αλλά

Το πικρό νερό είναι δωρεάν ∙

Ελευθερία με τίμημα τη ζωή,

Η σκλαβιά δωρεάν ∙

Δωρεάν ζούμε, δωρεάν.

Orhan Veli (1914-1950), “Bedava yaşıyoruz, bedava”, 15-4-1949 - Yaprak

Κι υπάρχει και κάτι ακόμα που είναι δωρεάν, Orhan baba: τα συναισθήματα και κατ’επέκταση οι ανθρώπινες σχέσεις. Άλλα άντε να πείσεις τους ανθρώπους, φοβισμένους μες στις κοινωνικές συμβάσεις που τους λένε να μην εμπιστεύονται κανέναν και να χτίζουν σχέσεις ανάγκης κι εξάρτησης για να έχουν ένα στήριγμα, ότι είναι έτσι τα πράγματα, ότι οι σχέσεις δεν μετριούνται με κάποιον κανόνα ανταποδοτικότητας. Κι αν δεν τους πείσεις, τότε πρόσεξε μην πείσουν αυτοί εσένα ότι έχεις πάρει λάθος τα πράγματα, γιατί τότε ούτε η σκλαβιά δεν θα είναι δωρεάν: θα πρέπει να πληρώσεις προκαταβολικά τη σκλαβωμένη, εξαρτημένη αποδοχή σου απ’τους άλλους, με το να τους πείσεις πόσα πολλά είσαι διατεθειμένος να τους δώσεις.

Περιμένοντας τον φόβο

2011-02-07T10:08:00.005+01:00

Φόβος: ο Δούρειος Ίππος της Εξουσίας http://grfear.blogspot.com/

Ο Ογούζ Ατάυ (Oğuz Atay, 1934-1977) είναι απ’τους σημαντικότερους σύγχρονους Τούρκους λογοτέχνες (εδώ κι εδώ η μετάφραση ενός άλλου διηγήματός του που είχα κάνει, σε δύο κομμάτια). Η νουβέλα «Περιμένοντας τον φόβο» είναι μέρος της ομότιτλης συλλογής διηγημάτων, που δημοσιεύτηκε πρώτη φορά το 1973. Το παρακάτω είναι ένα μικρό απόσπασμα, λίγο μετά τη μέση της 65 σελίδων νουβέλας. Στην αρχή της νουβέλας, ο ήρωας, γυρνώντας ένα βράδυ στο σπίτι του, ανακαλύπτει ένα σημείωμα σε μια ακατάλυπτη ξένη γλώσσα, με την υπογραφή «Ούμπορ-Μέτενγκα». Σχεδόν αμέσως απορρίπτει την πρώτη του σκέψη, ότι πρόκειται για λέξεις δίχως νόημα που μουντζούρωσε σ’ένα χαρτί το παιδάκι της καθαρίστριας, αναρωτιέται ποιος άφησε το μυστηριώδες σημείωμα και τρομοκρατείται. Σ’όλη την υπόλοιπη νουβέλα παρακολουθούμε τον ήρωα, κλεισμένο στο σπίτι του με ελάχιστη επαφή με τον έξω κόσμο, να περιμένει την εμφάνιση του απειλητικού Ούμπορ-Μέτενγκα. Στο κομμάτι που μεταφράζω εδώ, ο ήρωας, σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια να καταλάβει τι είναι αυτή η μυστηριώδης απειλή, ψάχνει σχετικές πληροφορίες στη βιβλιοθήκη του.

Νομίζω ότι το «Περιμένοντας τον Φόβο» πρέπει να θεωρηθεί μέρος του ζητήματος που απασχολεί τον Ατάυ σε όλο του το έργο: τι είναι η νεωτερικότητα, και με ποιον τρόπο αυτή εφαρμόστηκε στην Τουρκία, τι σήμαινε τελικά για την τουρκική κοινωνία, ποιες αυταρχικές εξουσίες τροφοδότησε αντί να προαγάγει την απελευθέρωση του ανθρώπου. Ο Ατάυ ασκεί κριτική και στη νεωτερικότητα εν γένει και στον τρόπο με τον οποίο εκσυγχρονίστηκε η τουρκική κοινωνία. Σ’ένα άλλο, πολύ χαρακτηριστικό απόσπασμα απ’το «Περιμένοντας τον Φόβο», ο ήρωας του Ατάυ λέει: «Ήμουν απομίμηση ενός πράγματος ∙ όμως δεν είχα καταφέρει καν να μάθω σωστά το πρότυπό μου. [...] Ίσως να το είχα ακούσει από κάποιους, κι αυτοί το είχαν ακούσει από κάποιους άλλους, και κάποιοι άλλοι... [...] Ίσως ακόμα κι αυτή η κακομοιριά, αυτό το τσάτρα πάτρα, αυτή η γελοία κατάσταση, να είχε ένα πρότυπο, μια πραγματική μορφή.»

Περιμένοντας τον φόβο

Στο τέλος τη βρήκα. Ναι, βρήκα τη μυστική θρησκεία, την Ούμπορ-Μέτενγκα. Φυσικά στο βιβλίο δεν εμφανιζόταν μ’αυτό το όνομα ∙ διότι ήταν μια κρυφή θρησκεία, σε κάθε τόπο άλλαζε εμφάνιση και όνομα για να γλιτώνει απ’την αστυνομία. Ήταν κάπου στη Νότια Αμερική, μάλλον είχε άλλο όνομα ∙ αλλά νομίζω ένα όνομα που έμοιαζε με το Ούμπορ-Μέτενγκα. Τα βιβλία ήταν σύντομα ∙ είχαν άρθρα συγκεντρωμένα από δω κι από κει. Άλλωστε η μυστικότητα της μυστικής θρησκείας μάλλον δυσκόλευε τη δουλειά των συγγραφέων. Επρόκειτο για μια πραγματικά τρομακτική θρησκεία, ακόμα και μέσα σε μια-δυο σειρές γινόταν αισθητή η φρικαλεότητά της. Διότι βρισκόταν έξω από τις μεθόδους σκέψης που έχουμε συνηθίσει, έξω απ’τη λογική που ξέρουμε, έξω απ’τους κανόνες που έχουμε υιοθετήσει στη ζωή μας, όπως το να πίνουμε νερό ∙ ήταν μια έκνομη, χυδαία και τρομακτική θρησκεία. Δεν μπορούσε να είναι άλλη, αυτή ήταν. Διότι όταν επέβαλλε ποινές θεωρούσε την αμέλεια, το ατύχημα, την άγνοια, την απερισκεψία πιο βαριά απ’τα αδικήματα που διαπράττονται συνειδητά. Επέβαλε πιο ελαφριές ποινές στα αδικήματα του νου ∙ εχθρευόταν τα αδικήματα που προέρχονταν απ’την απερισκεψία. Αυτή η θρησκεία δεν μπορούσε να είναι άλλη απ’την Ούμπορ-Μέτενγκα και δεν μπορούσε να έχει επιλέξει άλλο θύμα από μένα. Για να μη γίνεις θύμα, έπρεπε να είσαι συνεχώς σε εγρήγορση ∙ εσύ ήσουν υπεύθυνος και για το αδίκημα που διέπραττε η πέτρα που έπεφτε κάτω χτυπώντας πρώτα στο πόδι σου. Δεν μπορούσε να βρεθεί καλύτερο θύμα από μένα. Αυτοί είχαν δίκιο ∙ διότι τα αδικήματα που διαπράττει ο νους ήταν λίγα, διότι έπρεπε να γλιτώσουμε απ’τα αδικήματα απερισκεψίας, που εμφανίζονται στον δρόμο αυτών που θέλουν διορθώσουν την κοινωνία και που παίρνουν τη μορφή χιονοστιβάδας. Ο νους κάνει τα πάντα εν γνώσει του ∙ αν σήμερα κάνει κάτι κακό ή πέσει σε λάθος, αύριο μπορεί να κάνει κάτι καλό. Πάντα μπορούσαμε να ελπίζουμε στον νου. Όσο για τις συμπτώσεις και τις τυφλές δυνάμεις, αυτές πάντα θα έσπερναν το κακό, θα καταπίεζαν, θα έσπαγαν, θα κατέστρεφαν ∙ διότι δεν ήξεραν. Ο νους, επειδή σκέφτεται το συμφέρον του, επειδή θέλει ν’αποκομίσει όφελος, δεν μπορούσε να καταστρέψει ολοκληρωτικά. Όμως εγώ ήμουν αθώος ∙ εγώ είχα υποφέρει απ’την αντίληψη περί δικαίου αυτής της κοινωνίας. Φοβόμουνα μόνο τα αδικήματα που διαπράττονται συνειδητά ∙ ενώ καθε μέρα στήτονταν χιλιάδες παγίδες για να με καταστήσουν ένοχο. Δεν μπορούσα να τα βγάλω πέρα μ’αυτό. Βασικά, απ’ό,τι κατάλαβα απ’αυτά που διάβασα (μέσα σ’αυτές τις σειρές τίποτα δεν διατυπωνόταν ξεκάθαρα), δεν ήταν ότι πίστευαν πως ο άνθρωπος διαπράττει αδικήματα ασυνείδητα ∙ θεωρούνταν ότι η σύμπτωση, οι τυφλές δυνάμεις κι αυτά, ήταν εξαπάτηση του εαυτού μας. Στο τέλος δεν τ’άντεξα ∙ ζάρωσα σε μια γωνιά κι έμεινα εκεί.